Chủ Sở Hữu Hưởng Lợi Trong Doanh Nghiệp.

FATF tách quyền sở hữu hợp pháp khỏi quyền sở hữu hưởng lợi

"Quyền sở hữu hợp pháp và quyền sở hữu hưởng lợi đối với một pháp nhân là hai khái niệm riêng biệt."

Một cá nhân có thể là chủ sở hữu hưởng lợi vì người đó là chủ sở hữu cuối cùng hoặc người kiểm soát cuối cùng của pháp nhân, thông qua quyền sở hữu vốn hoặc thông qua quyền kiểm soát hiệu quả cuối cùng bằng các phương thức khác.

Quyền sở hữu hợp pháp và quyền sở hữu hưởng lợi có thể trùng nhau. Tuy nhiên, quyền sở hữu hợp pháp hoặc cổ phần chi phối của một công ty có thể do một cá nhân hoặc pháp nhân khác đứng tên, trong khi người này không phải là chủ sở hữu hưởng lợi, tức không phải người thực sự kiểm soát tổ chức, dù trực tiếp hay gián tiếp.

Vì vậy, cá nhân thực sự nắm quyền kiểm soát cuối cùng và hiệu quả đối với một pháp nhân phải được xác định là chủ sở hữu hưởng lợi, bất kể người đó có đạt ngưỡng sở hữu tối thiểu hay không.

Theo Nghị định, Chủ sở hữu hưởng lợi (UBO) là cá nhân đáp ứng một trong các tiêu chí sau:

1. Cá nhân sở hữu trực tiếp hoặc gián tiếp từ 25% vốn điều lệ hoặc cổ phần có quyền biểu quyết của doanh nghiệp trở lên;

a) Sở hữu trực tiếp là việc cá nhân đứng tên chính thức và hợp pháp trong đăng ký doanh nghiệp với tư cách chủ sở hữu, thành viên hoặc cổ đông.

b) Sở hữu gián tiếp là việc cá nhân thực sự sở hữu vốn thông qua một hoặc nhiều pháp nhân trung gian.

Ví dụ: Cá nhân A sở hữu 90% vốn Công ty X, và Công ty X sở hữu 30% vốn Công ty Y. Như vậy, A gián tiếp sở hữu 27% vốn Công ty Y. Vì tỷ lệ này vượt ngưỡng 25%, A là UBO của Công ty Y.

2. Cá nhân có quyền chi phối việc quyết định ít nhất một trong các vấn đề sau:

(i) bổ nhiệm, miễn nhiệm hoặc bãi nhiệm đa số hoặc toàn bộ:

• thành viên Hội đồng quản trị; và/hoặc
• Chủ tịch Hội đồng quản trị hoặc Chủ tịch Hội đồng thành viên; và/hoặc
• người đại diện theo pháp luật và/hoặc Giám đốc, Tổng giám đốc;

(ii) sửa đổi, bổ sung điều lệ công ty;

(iii) thay đổi cơ cấu tổ chức quản lý công ty;

(iv) tổ chức lại, giải thể công ty.

Tiêu chí này dựa trên quyền kiểm soát thực tế, không dựa trên tỷ lệ sở hữu. Một cá nhân không nắm giữ cổ phần vẫn có thể là Chủ sở hữu hưởng lợi nếu có quyền quyết định các vấn đề nêu trên.

Nếu xác định được loại quyền chi phối, doanh nghiệp phải ghi rõ trong danh sách đăng ký Chủ sở hữu hưởng lợi.

Theo tiêu chí này, cá nhân chỉ cần có một trong các quyền kiểm soát nêu trên là đã được xác định là Chủ sở hữu hưởng lợi. Vì vậy, một doanh nghiệp có thể có nhiều Chủ sở hữu hưởng lợi.

---

Doanh nghiệp cần lưu ý ba vấn đề khi xác định Chủ sở hữu hưởng lợi

---

1. Thông tin về Chủ sở hữu hưởng lợi cần có căn cứ kiểm chứng được

Luật Doanh nghiệp sửa đổi và Nghị định chưa quy định doanh nghiệp phải có đầy đủ tài liệu chứng minh khi xác định một cá nhân là Chủ sở hữu hưởng lợi.

FATF yêu cầu thông tin về chủ sở hữu hưởng lợi phải đầy đủ, chính xác và cập nhật, và định nghĩa các khái niệm này như sau:

• thông tin đầy đủ là thông tin đủ để xác định các thể nhân là chủ sở hữu hưởng lợi, cùng các phương tiện, cơ chế mà họ dùng để thực hiện quyền sở hữu hưởng lợi hoặc quyền kiểm soát;
• thông tin chính xác là thông tin đã được xác minh bằng cách đối chiếu danh tính và tình trạng của chủ sở hữu hưởng lợi với tài liệu, dữ liệu hoặc thông tin đáng tin cậy, có nguồn độc lập. Mức độ xác minh có thể thay đổi tùy theo mức độ rủi ro;
• thông tin cập nhật là thông tin hiện hành và được cập nhật sớm nhất có thể, trong mọi trường hợp là trong một khoảng thời gian hợp lý sau khi có thay đổi.

Vì vậy, chúng tôi cho rằng thông tin về Chủ sở hữu hưởng lợi phải dựa trên căn cứ có thể kiểm chứng và đáng tin cậy, để cơ quan nhà nước, đối tượng báo cáo và cơ quan điều tra có thể kiểm tra, xác minh. Thông tin này không thể chỉ dựa vào suy đoán hoặc giả định.

2. Không phải mọi cá nhân giữ chức vụ trong doanh nghiệp đều có quyền kiểm soát thực tế theo định nghĩa của FATF

Việc giữ chức danh (như Giám đốc, Chủ tịch, Người đại diện theo pháp luật) chỉ được coi là quyền kiểm soát thực tế nếu cá nhân đó thực sự nắm quyền quyết định, chỉ đạo hoặc kiểm soát vượt ra ngoài chức năng hình thức hoặc luật định của chức danh, hoặc thuộc quy tắc dự phòng tại Bước 3, Mục 3 dưới đây.

Cá nhân nắm quyền tại công ty mẹ và trên thực tế chỉ đạo hoạt động của công ty con cũng có thể là Chủ sở hữu hưởng lợi của công ty con, kể cả khi không giữ chức vụ hoặc không sở hữu trực tiếp tại công ty con.

3. Pháp luật chưa quy định rõ thứ tự áp dụng các tiêu chí

Pháp luật Việt Nam chưa quy định rõ doanh nghiệp xác định Chủ sở hữu hưởng lợi theo thứ tự ưu tiên (chỉ áp dụng tiêu chí sau khi tiêu chí trước không xác định được ai), hay theo cách song song (xem xét đồng thời tất cả tiêu chí).

Theo hướng dẫn chính thức của FATF, Chủ sở hữu hưởng lợi được xác định qua ba bước theo trình tự ("cách tiếp cận phân tầng", cascading approach). Các bước không được áp dụng cùng lúc; mỗi bước chỉ áp dụng khi bước trước chưa xác định được Chủ sở hữu hưởng lợi.

• Bước 1. Sở hữu trực tiếp hoặc gián tiếp: xác định cá nhân thực sự sở hữu cuối cùng pháp nhân. FATF không quy định ngưỡng sở hữu cố định, nhưng nhiều quốc gia dùng ngưỡng khoảng 25% để xác định có kiểm soát đáng kể. Tại Việt Nam, ngưỡng này là sở hữu từ 25% trở lên.
• Bước 2. Kiểm soát bằng phương thức khác: nếu không ai đáp ứng Bước 1, hoặc có căn cứ cho rằng người được xác định ở Bước 1 không phải hoặc chưa phải là tất cả Chủ sở hữu hưởng lợi, doanh nghiệp xác định cá nhân kiểm soát pháp nhân bằng phương thức khác.
• Bước 3. Người quản lý cao nhất: bước này chỉ áp dụng khi Bước 1 và Bước 2 không xác định được ai. Nếu Bước 1 (hoặc Bước 2) đã xác định được Chủ sở hữu hưởng lợi, doanh nghiệp không áp dụng Bước 3, vì đây chỉ là biện pháp dự phòng cho trường hợp ngoại lệ.

Doanh nghiệp không nên coi Giám đốc hoặc Tổng giám đốc là Chủ sở hữu hưởng lợi nếu đã xác định được một hoặc nhiều Chủ sở hữu hưởng lợi thực sự theo tiêu chí sở hữu hoặc kiểm soát.

FATF cũng cho phép quốc gia hoặc tổ chức áp dụng song song Bước 1 và Bước 2, tức là cùng lúc xác định cá nhân có sở hữu đáng kể và cá nhân kiểm soát bằng phương thức khác, để không bỏ sót Chủ sở hữu hưởng lợi tiềm năng. Nếu Việt Nam chọn cách này, doanh nghiệp sẽ cần chờ hướng dẫn thêm của cơ quan có thẩm quyền.

Chú giải Khuyến nghị 10 của FATF (đoạn 5(b)(i)) nêu rõ cách tiếp cận phân tầng: "Measures (i.i) to (i.iii) are not alternative options, but are cascading measures, with each to be used where the previous measure has been applied and has not identified a beneficial owner." (Tạm dịch: "Các biện pháp (i.i) đến (i.iii) không phải là các lựa chọn thay thế, mà là các biện pháp phân tầng; mỗi biện pháp chỉ được dùng khi biện pháp trước đã được áp dụng mà không xác định được chủ sở hữu hưởng lợi.")

---

Mọi doanh nghiệp đều phải lập và đăng ký danh sách Chủ sở hữu hưởng lợi

---

Mọi doanh nghiệp, dù thành lập trước hay sau ngày 01/7/2025, phải lập, quản lý, lưu giữ và đăng ký danh sách Chủ sở hữu hưởng lợi với cơ quan nhà nước có thẩm quyền, cụ thể:

1. Doanh nghiệp thành lập từ ngày 01/7/2025 nộp danh sách Chủ sở hữu hưởng lợi trong hồ sơ đăng ký thành lập doanh nghiệp.
2. Doanh nghiệp thành lập trước ngày 01/7/2025 phải cập nhật thông tin Chủ sở hữu hưởng lợi khi nộp hồ sơ đăng ký thay đổi nội dung đăng ký doanh nghiệp lần tiếp theo (ví dụ thay đổi ngành nghề, địa chỉ, người đại diện theo pháp luật).
3. Trong mọi trường hợp, doanh nghiệp phải cập nhật thông tin Chủ sở hữu hưởng lợi khi có thay đổi hoặc khi cơ quan nhà nước có thẩm quyền yêu cầu.

---

Doanh nghiệp nên chủ động tuân thủ

---

Doanh nghiệp nên chủ động tuân thủ quy định về xác định và kê khai Chủ sở hữu hưởng lợi, gồm chuẩn bị tài liệu xác minh, cập nhật thông tin kịp thời và lưu giữ hồ sơ theo yêu cầu của pháp luật. Doanh nghiệp cũng nên tham vấn luật sư để việc xác định Chủ sở hữu hưởng lợi phản ánh đúng quyền kiểm soát thực tế, qua đó giảm rủi ro pháp lý trong kinh doanh và trong giao dịch với đối tác.