Bài viết giúp doanh nghiệp xác định mình có phải là bên kiểm soát dữ liệu hay không, qua bốn tình huống thực tế.
Lưu ý về bài viết
Bên kiểm soát dữ liệu cá nhân là tổ chức, cá nhân quyết định mục đích và phương tiện xử lý dữ liệu cá nhân. Đây là bên chịu trách nhiệm chính trước chủ thể dữ liệu, kể cả đối với thiệt hại phát sinh khi dữ liệu do bên khác xử lý thay.
Nội dung mang tính thông tin tham khảo, không thay thế tư vấn pháp lý cho từng trường hợp cụ thể.
1. Bên kiểm soát là bên quyết định dữ liệu được xử lý để làm gì và bằng cách nào
Mọi hoạt động tác động đến dữ liệu cá nhân, từ thu thập, lưu trữ, phân tích đến chia sẻ hay xóa, đều là xử lý dữ liệu cá nhân. Với mỗi hoạt động xử lý, doanh nghiệp cần xác định bên nào quyết định mục đích và phương tiện xử lý dữ liệu. Bên quyết định hai nội dung này là bên kiểm soát dữ liệu cá nhân.
Mục đích và phương tiện xử lý được hiểu như sau:
- Mục đích: dữ liệu được xử lý để làm gì, chẳng hạn để ký hợp đồng lao động, giao hàng, chấm điểm tín dụng hay gửi quảng cáo.
- Phương tiện: dữ liệu được xử lý bằng cách nào, gồm thu thập loại dữ liệu nào, của ai, lưu giữ bao lâu, ai được tiếp cận và chia sẻ cho ai.
Bên kiểm soát không nhất thiết phải tự thao tác trên dữ liệu. Một doanh nghiệp thuê công ty khác lưu trữ, phân tích dữ liệu hay gửi tin nhắn thay mình vẫn là bên kiểm soát, nếu chính doanh nghiệp quyết định mục đích và phương tiện xử lý. Ngược lại, một bên không trở thành bên kiểm soát chỉ vì dữ liệu nằm trên máy chủ của mình.
Bên kiểm soát là tổ chức hoặc cá nhân, không phải một phòng ban hay một nhân viên. Khi phòng nhân sự quyết định thu thập hồ sơ ứng viên, bên kiểm soát là doanh nghiệp. Nhân sự bảo vệ dữ liệu cá nhân được doanh nghiệp chỉ định chỉ thực hiện công việc bảo vệ dữ liệu thay cho doanh nghiệp. Trách nhiệm pháp lý vẫn thuộc về doanh nghiệp.
2. Vai trò được xác định theo thực tế, không theo tên gọi trong hợp đồng
Pháp luật xác định bên kiểm soát theo việc bên nào quyết định mục đích và phương tiện xử lý trên thực tế. Hợp đồng có thể gọi một bên là "bên xử lý", nhưng nếu bên đó tự quyết định dùng dữ liệu cho mục đích riêng, bên đó là bên kiểm soát đối với hoạt động đó.
Doanh nghiệp có thể tự kiểm tra bằng bốn câu hỏi cho từng hoạt động xử lý:
- Ai quyết định thu thập dữ liệu, và thu thập để làm gì?
- Ai quyết định loại dữ liệu cần thu thập và thời gian lưu giữ?
- Ai quyết định chia sẻ dữ liệu cho bên nào?
- Kết quả của việc xử lý phục vụ hoạt động của ai?
Bên được nêu tên trong câu trả lời cho phần lớn các câu hỏi trên là bên kiểm soát. Nếu một bên chỉ quyết định các vấn đề kỹ thuật như chọn phần mềm, máy chủ hay cách mã hóa, và chỉ quyết định trong khuôn khổ do bên khác đặt ra, bên đó thường vẫn là bên xử lý.
Cùng một doanh nghiệp có thể là bên kiểm soát ở luồng dữ liệu này và là bên xử lý ở luồng dữ liệu khác. Vì vậy, vai trò phải được xác định cho từng hoạt động xử lý, không xác định một lần cho cả doanh nghiệp. Khi lập hồ sơ đánh giá tác động xử lý dữ liệu cá nhân theo mẫu, doanh nghiệp cũng phải kê khai vai trò của mình theo từng nhóm chủ thể dữ liệu và mô tả luồng xử lý theo từng vai trò.
3. Bốn tình huống cho thấy cách xác định bên kiểm soát
3.1. Ngân hàng là bên kiểm soát dữ liệu khách hàng, kể cả khi thuê ngoài tổng đài
Ngân hàng thu thập thông tin định danh, tài khoản và giao dịch để mở tài khoản và cung cấp dịch vụ. Ngân hàng quyết định thu thập dữ liệu nào, lưu bao lâu và chia sẻ cho ai, nên ngân hàng là bên kiểm soát. Thông tin khách hàng của tổ chức tín dụng thuộc nhóm dữ liệu cá nhân nhạy cảm, nên ngân hàng phải áp dụng mức bảo vệ cao hơn.
Khi ngân hàng thuê một công ty vận hành tổng đài chăm sóc khách hàng theo kịch bản và quy trình do ngân hàng đặt ra, công ty tổng đài là bên xử lý. Ngân hàng vẫn là bên kiểm soát và vẫn chịu trách nhiệm trước khách hàng.
3.2. Doanh nghiệp là bên kiểm soát dữ liệu của người lao động
Doanh nghiệp thu thập hồ sơ ứng viên, hợp đồng lao động, dữ liệu chấm công, bảng lương và thông tin người phụ thuộc để quản lý lao động. Doanh nghiệp là bên kiểm soát đối với các dữ liệu này.
Nếu doanh nghiệp thuê công ty dịch vụ tính lương, công ty dịch vụ xử lý dữ liệu theo yêu cầu của doanh nghiệp và là bên xử lý. Khi doanh nghiệp nộp hồ sơ bảo hiểm xã hội hoặc quyết toán thuế thu nhập cá nhân, cơ quan nhà nước tiếp nhận dữ liệu theo quy định của pháp luật, không phải với tư cách bên xử lý của doanh nghiệp. Vai trò của các cơ quan này được phân tích trong bài về bên thứ ba.
3.3. Phòng khám là bên kiểm soát, nhà cung cấp phần mềm đặt lịch là bên xử lý
Một phòng khám dùng phần mềm trực tuyến của một công ty công nghệ để bệnh nhân đặt lịch và để lưu hồ sơ khám. Phòng khám quyết định thu thập thông tin nào và dùng để khám chữa bệnh. Phòng khám là bên kiểm soát, nhà cung cấp phần mềm là bên xử lý.
Vai trò của nhà cung cấp phần mềm sẽ khác nếu nhà cung cấp tự dùng dữ liệu bệnh nhân để quảng cáo dịch vụ của mình. Với hoạt động quảng cáo đó, nhà cung cấp tự quyết định mục đích. Vì vậy, nhà cung cấp trở thành bên kiểm soát và phải tự thực hiện mọi nghĩa vụ của bên kiểm soát, trong đó có nghĩa vụ phải có căn cứ xử lý hợp pháp.
Đồng thời, nhà cung cấp vi phạm nghĩa vụ của bên xử lý, vì bên xử lý chỉ được xử lý dữ liệu theo đúng hợp đồng đã ký với phòng khám. Dữ liệu sức khỏe là dữ liệu nhạy cảm, nên vi phạm này ảnh hưởng nghiêm trọng hơn đến bệnh nhân.
3.4. Cùng một đơn hàng có thể có hai bên kiểm soát cho hai mục đích
Một cửa hàng bán trên sàn thương mại điện tử nhận họ tên, số điện thoại và địa chỉ của người mua để giao hàng. Sàn quyết định cách thu thập và lưu giữ dữ liệu tài khoản người mua để vận hành nền tảng. Với mục đích này, sàn là bên kiểm soát. Nếu cửa hàng lưu lại số điện thoại để tự gửi tin nhắn khuyến mại, cửa hàng đã tự quyết định một mục đích mới và là bên kiểm soát cho hoạt động đó.
Mục đích mới cần có căn cứ xử lý riêng. Việc người mua cung cấp số điện thoại để nhận hàng không có nghĩa là người mua đồng ý nhận quảng cáo.
4. Nhiều doanh nghiệp vừa là bên kiểm soát vừa là bên xử lý
Pháp luật Việt Nam quy định riêng một vai trò gọi là bên kiểm soát và xử lý dữ liệu cá nhân. Đây là bên vừa quyết định mục đích, phương tiện xử lý, vừa trực tiếp xử lý dữ liệu. Ví dụ, một doanh nghiệp tự tuyển dụng, tự lưu hồ sơ trên hệ thống của mình và tự chăm sóc khách hàng là bên kiểm soát và xử lý.
Bên kiểm soát và xử lý phải thực hiện đầy đủ trách nhiệm của cả bên kiểm soát và bên xử lý. Khi lập hồ sơ, doanh nghiệp không nên chỉ ghi mình là bên kiểm soát. Nếu ghi như vậy, doanh nghiệp sẽ bỏ sót nhóm trách nhiệm của bên xử lý, chẳng hạn trách nhiệm áp dụng đầy đủ biện pháp bảo vệ ở khâu trực tiếp xử lý.
5. Bên kiểm soát chịu trách nhiệm trước chủ thể dữ liệu về thiệt hại
Pháp luật giao cho bên kiểm soát các trách nhiệm chính sau:
- Quyết định mục đích, phương tiện xử lý và thể hiện rõ trong văn bản hoặc thỏa thuận với chủ thể dữ liệu.
- Xác định rõ quyền và nghĩa vụ của từng bên trong thỏa thuận, hợp đồng về xử lý dữ liệu.
- Áp dụng biện pháp quản lý và kỹ thuật phù hợp để bảo vệ dữ liệu, và rà soát lại khi cần thiết.
- Lựa chọn bên xử lý phù hợp.
- Bảo đảm các quyền của chủ thể dữ liệu bằng quy trình, thủ tục và biểu mẫu rõ ràng.
- Lưu trữ sự đồng ý của chủ thể dữ liệu. Khi có tranh chấp, bên kiểm soát có nghĩa vụ chứng minh sự đồng ý đó.
- Thông báo cho cơ quan chuyên trách bảo vệ dữ liệu cá nhân chậm nhất 72 giờ kể từ khi phát hiện vi phạm. Nghĩa vụ này áp dụng khi vi phạm có thể gây hại cho an ninh quốc gia, trật tự, an toàn xã hội, hoặc có thể xâm phạm tính mạng, sức khỏe, danh dự, nhân phẩm, tài sản của chủ thể dữ liệu. Khi sự cố liên quan đến dữ liệu vị trí, dữ liệu sinh trắc học, hoặc dữ liệu nhạy cảm trong lĩnh vực tài chính, ngân hàng, bên kiểm soát còn phải thông báo cho chủ thể dữ liệu bị ảnh hưởng trong thời hạn không quá 72 giờ.
- Ngăn chặn việc thu thập trái phép dữ liệu từ hệ thống, thiết bị và dịch vụ của mình.
- Phối hợp với Bộ Công an và cơ quan nhà nước có thẩm quyền.
Trách nhiệm về thiệt hại trước chủ thể dữ liệu thuộc về bên kiểm soát. Pháp luật quy định bên kiểm soát chịu trách nhiệm trước chủ thể dữ liệu về các thiệt hại do quá trình xử lý dữ liệu gây ra, còn bên xử lý chịu trách nhiệm trước bên kiểm soát. Vì vậy, khi dữ liệu bị lộ tại nhà cung cấp dịch vụ, khách hàng có thể yêu cầu doanh nghiệp, tức bên kiểm soát, bồi thường. Sau đó, doanh nghiệp sẽ dễ đòi lại khoản đã bồi thường từ nhà cung cấp hơn nếu hợp đồng quy định rõ trách nhiệm bồi hoàn.
Miễn trừ cho doanh nghiệp nhỏ có phạm vi hẹp. Hộ kinh doanh và doanh nghiệp siêu nhỏ không phải lập và cập nhật hồ sơ đánh giá tác động xử lý dữ liệu cá nhân, và không phải chỉ định bộ phận, nhân sự bảo vệ dữ liệu cá nhân. Doanh nghiệp nhỏ và doanh nghiệp khởi nghiệp được lựa chọn áp dụng hay không áp dụng các nghĩa vụ này trong 05 năm kể từ ngày 01/01/2026.
Miễn trừ không áp dụng cho bên kinh doanh dịch vụ xử lý dữ liệu cá nhân, bên trực tiếp xử lý dữ liệu cá nhân nhạy cảm, hoặc bên đã xử lý dữ liệu của từ 100.000 chủ thể dữ liệu trở lên. Số 100.000 chủ thể được tính cộng dồn trên toàn bộ dữ liệu doanh nghiệp đã xử lý. Kể từ thời điểm doanh nghiệp đạt ngưỡng, doanh nghiệp không còn được miễn trừ. Ngoài các nghĩa vụ được miễn, doanh nghiệp nhỏ vẫn là bên kiểm soát và vẫn phải thực hiện các trách nhiệm nêu trên.
6. Quy định của Việt Nam gần với GDPR nhưng có ba điểm khác
Theo Quy định chung về bảo vệ dữ liệu của Liên minh châu Âu (GDPR), bên kiểm soát (controller) là bên quyết định mục đích và phương tiện xử lý. Cách tiếp cận này giống pháp luật Việt Nam. Ủy ban Bảo vệ dữ liệu châu Âu (EDPB), trong hướng dẫn về khái niệm bên kiểm soát và bên xử lý, cũng xác định vai trò theo ảnh hưởng thực tế. Theo hướng dẫn này, bên xử lý được tự quyết định các phương tiện không thiết yếu, tức các chi tiết kỹ thuật như chọn phần mềm, phần cứng hay biện pháp bảo mật cụ thể. Doanh nghiệp có thể tham khảo hướng dẫn này khi phân vai trong các trường hợp khó.
| Vấn đề | Việt Nam | GDPR |
|---|---|---|
| Định nghĩa bên kiểm soát | Bên quyết định mục đích và phương tiện xử lý | Tương tự |
| Bên vừa kiểm soát vừa xử lý | Là một vai trò riêng, phải thực hiện trách nhiệm của cả hai bên | Không tách riêng; bên kiểm soát tự xử lý dữ liệu vẫn là bên kiểm soát |
| Nhiều bên cùng kiểm soát | Chưa có quy định riêng | Có cơ chế đồng kiểm soát (joint controllers), các bên phải có thỏa thuận phân chia trách nhiệm |
| Trách nhiệm bồi thường | Bên kiểm soát chịu trách nhiệm trước chủ thể dữ liệu; bên xử lý chịu trách nhiệm trước bên kiểm soát | Chủ thể dữ liệu có thể yêu cầu cả bên xử lý bồi thường khi bên xử lý vi phạm nghĩa vụ của mình hoặc làm trái chỉ dẫn |
Pháp luật Việt Nam chưa có cơ chế đồng kiểm soát cho trường hợp nhiều doanh nghiệp cùng quyết định mục đích xử lý, chẳng hạn hai công ty cùng tổ chức một chương trình khuyến mại chung. Trong trường hợp này, các bên nên ký thỏa thuận xác định rõ bên nào thu thập dữ liệu, bên nào trả lời yêu cầu của chủ thể dữ liệu và bên nào thông báo khi có sự cố.
7. Những việc cần tránh khi xác định bên kiểm soát
- Tự nhận là bên xử lý để giảm nghĩa vụ. Doanh nghiệp tự quyết định mục đích xử lý vẫn là bên kiểm soát, dù hợp đồng ghi khác.
- Cho rằng công ty mẹ ở nước ngoài đương nhiên là bên kiểm soát. Nếu công ty tại Việt Nam tự tuyển dụng, ký hợp đồng và quản lý dữ liệu người lao động, công ty tại Việt Nam là bên kiểm soát, kể cả khi dùng hệ thống chung của tập đoàn.
- Xác định vai trò một lần cho cả doanh nghiệp. Vai trò phải được xác định theo từng hoạt động xử lý.
- Ký hợp đồng với nhà cung cấp mà không có điều khoản bồi hoàn. Bên kiểm soát chịu trách nhiệm trước chủ thể dữ liệu, nên hợp đồng cần cho phép doanh nghiệp đòi lại thiệt hại do nhà cung cấp gây ra.
8. Những việc doanh nghiệp nên làm
- Lập danh mục hoạt động xử lý dữ liệu và ghi rõ vai trò của doanh nghiệp trong từng hoạt động.
- Trả lời bốn câu hỏi xác định vai trò cho các luồng dữ liệu có nhà cung cấp, đối tác hoặc công ty trong tập đoàn tham gia.
- Ghi rõ mục đích và phương tiện xử lý trong thông báo, văn bản hoặc thỏa thuận với chủ thể dữ liệu.
- Rà soát hợp đồng với bên xử lý về phạm vi xử lý, biện pháp bảo vệ, nghĩa vụ thông báo sự cố, trách nhiệm bồi hoàn và việc xóa hoặc trả lại dữ liệu khi chấm dứt hợp đồng.
- Xây dựng quy trình tiếp nhận yêu cầu của chủ thể dữ liệu và quy trình thông báo vi phạm trong 72 giờ.
- Kiểm tra điều kiện miễn trừ trước khi quyết định không lập hồ sơ đánh giá tác động hoặc không chỉ định nhân sự bảo vệ dữ liệu cá nhân.
Đọc tiếp trong chuỗi bài Bảo vệ dữ liệu cá nhân
- Bài tiếp theo: Bên xử lý dữ liệu cá nhân: làm theo hợp đồng, chịu trách nhiệm riêng
- Liên quan: Bên kiểm soát và xử lý, bên thứ ba và chủ thể dữ liệu
- Liên quan: Một doanh nghiệp FDI, năm luồng dữ liệu, năm vai trò
- Toàn bộ chuỗi 12 bài: Bảo vệ dữ liệu cá nhân: khung pháp lý mới và nghĩa vụ của doanh nghiệp


