Bài viết giúp doanh nghiệp kiểm tra nhà cung cấp dịch vụ trước khi giao dữ liệu và soạn hợp đồng xử lý dữ liệu đủ nội dung.

Lưu ý về bài viết

Bên xử lý dữ liệu cá nhân là tổ chức, cá nhân xử lý dữ liệu cá nhân theo yêu cầu của bên kiểm soát, thông qua hợp đồng. Bên xử lý không tự quyết định mục đích xử lý, nhưng có trách nhiệm riêng theo luật và chịu trách nhiệm trước bên kiểm soát về thiệt hại do mình gây ra.

Nội dung mang tính thông tin tham khảo, không thay thế tư vấn pháp lý cho từng trường hợp cụ thể.

1. Bên xử lý làm việc thay bên kiểm soát và chỉ trên cơ sở hợp đồng

Một tổ chức là bên xử lý khi đáp ứng đồng thời ba điều kiện:

  • Xử lý theo yêu cầu của bên khác, tức bên kiểm soát hoặc bên kiểm soát và xử lý dữ liệu cá nhân.
  • Có hợp đồng hoặc thỏa thuận với bên đó về việc xử lý dữ liệu.
  • Không tự quyết định mục đích xử lý. Bên xử lý có thể chọn công cụ, phần mềm hay cách thức kỹ thuật. Mục đích xử lý dữ liệu do bên kiểm soát quyết định.

Hợp đồng là điều kiện bắt buộc, không chỉ là thủ tục. Bên xử lý chỉ được nhận dữ liệu sau khi đã có hợp đồng hoặc thỏa thuận với bên kiểm soát, và chỉ được xử lý dữ liệu theo đúng hợp đồng đã ký. Nếu doanh nghiệp gửi danh sách khách hàng cho nhà cung cấp trước khi ký hợp đồng, việc chuyển dữ liệu đã vi phạm quy định ngay từ bước đầu.

Nhân viên của doanh nghiệp không phải là bên xử lý. Khi người lao động xử lý dữ liệu trong phạm vi công việc được giao, người lao động hành động như một phần của doanh nghiệp. Doanh nghiệp vẫn là bên kiểm soát hoặc bên kiểm soát và xử lý.

2. Bốn tình huống điển hình của bên xử lý

2.1. Công ty dịch vụ tính lương xử lý dữ liệu người lao động thay doanh nghiệp

Doanh nghiệp gửi bảng chấm công, mức lương, số tài khoản và thông tin người phụ thuộc cho một công ty dịch vụ để tính lương, thuế thu nhập cá nhân và bảo hiểm. Công ty dịch vụ làm theo quy trình doanh nghiệp yêu cầu và trả kết quả cho doanh nghiệp. Công ty dịch vụ là bên xử lý.

2.2. Tổng đài thuê ngoài gọi cho khách hàng theo kịch bản của doanh nghiệp

Một công ty bảo hiểm thuê tổng đài nhắc khách hàng đóng phí theo danh sách và kịch bản do công ty bảo hiểm cung cấp. Tổng đài là bên xử lý. Nếu tổng đài dùng chính danh sách đó để giới thiệu sản phẩm của một doanh nghiệp khác cũng thuê tổng đài, tổng đài đã tự quyết định một mục đích mới. Với hoạt động đó, tổng đài trở thành bên kiểm soát. Đồng thời, tổng đài vi phạm hợp đồng với công ty bảo hiểm.

2.3. Nhà cung cấp phần mềm và điện toán đám mây lưu trữ dữ liệu cho doanh nghiệp

Doanh nghiệp dùng phần mềm quản lý khách hàng hoặc thuê máy chủ đám mây để lưu dữ liệu. Nhà cung cấp lưu trữ và vận hành hệ thống, nhưng không quyết định dữ liệu được dùng để làm gì. Nhà cung cấp là bên xử lý. Pháp luật đặt ra các nội dung riêng cho hợp đồng với nhà cung cấp dịch vụ đám mây. Các nội dung này được nêu ở phần 6 dưới đây.

2.4. Đại lý gửi tin nhắn và thư điện tử thay doanh nghiệp

Một chuỗi bán lẻ thuê đại lý gửi tin nhắn thương hiệu và thư điện tử cho khách hàng thân thiết. Chuỗi bán lẻ quyết định gửi cho ai, nội dung gì và khi nào. Đại lý là bên xử lý. Chuỗi bán lẻ, với tư cách bên kiểm soát, vẫn phải bảo đảm có căn cứ hợp pháp để gửi tin quảng cáo cho từng khách hàng.

3. Bên xử lý có trách nhiệm riêng theo luật

Ngoài các nghĩa vụ ghi trong hợp đồng, bên xử lý còn có các trách nhiệm sau theo luật:

  • Chỉ nhận dữ liệu sau khi có hợp đồng hoặc thỏa thuận về xử lý dữ liệu với bên kiểm soát.
  • Xử lý dữ liệu theo đúng hợp đồng, thỏa thuận đã ký.
  • Áp dụng đầy đủ các biện pháp bảo vệ dữ liệu cá nhân.
  • Chịu trách nhiệm trước bên kiểm soát về các thiệt hại do quá trình xử lý của mình gây ra.
  • Ngăn chặn việc thu thập trái phép dữ liệu từ hệ thống, thiết bị và dịch vụ của mình.
  • Thông báo kịp thời cho bên kiểm soát khi phát hiện vi phạm quy định về bảo vệ dữ liệu cá nhân.
  • Phối hợp với Bộ Công an và cơ quan nhà nước có thẩm quyền.

Bên xử lý phải hỗ trợ bên kiểm soát đáp ứng quyền của chủ thể dữ liệu. Khi chủ thể dữ liệu yêu cầu ngừng xử lý, xem, chỉnh sửa, cung cấp hoặc xóa dữ liệu, bên kiểm soát chịu trách nhiệm trả lời và thực hiện yêu cầu. Nếu dữ liệu đang do bên xử lý nắm giữ, bên kiểm soát có tối đa 20 ngày để hoàn tất yêu cầu ngừng xử lý, 15 ngày với yêu cầu xem, chỉnh sửa, cung cấp dữ liệu, và 30 ngày với yêu cầu xóa dữ liệu.

Đây là thời hạn của bên kiểm soát đối với chủ thể dữ liệu, không phải thời hạn dành riêng cho bên xử lý. Vì vậy, bên kiểm soát nên quy định trong hợp đồng một thời hạn ngắn hơn cho bên xử lý, để bên kiểm soát còn thời gian kiểm tra và trả lời chủ thể dữ liệu.

4. Nếu tự đặt mục đích xử lý, bên xử lý trở thành bên kiểm soát

Vai trò được xác định theo thực tế. Khi bên xử lý sử dụng dữ liệu cho mục đích của riêng mình, chẳng hạn để quảng cáo dịch vụ, huấn luyện mô hình, phát triển sản phẩm hay bán cho bên khác, bên xử lý trở thành bên kiểm soát đối với hoạt động đó. Khi đó, bên xử lý phải tự thực hiện mọi nghĩa vụ của bên kiểm soát. Bên xử lý phải có căn cứ xử lý hợp pháp và chịu trách nhiệm trực tiếp trước chủ thể dữ liệu.

Bên kiểm soát ban đầu cũng có thể bị chủ thể dữ liệu yêu cầu chịu trách nhiệm về thiệt hại. Vì vậy, bên kiểm soát cần ghi rõ trong hợp đồng rằng bên xử lý không được sử dụng dữ liệu cho mục đích khác, kể cả dữ liệu đã được tổng hợp hoặc phân tích lại.

5. Một số dịch vụ xử lý dữ liệu cá nhân phải có giấy chứng nhận đủ điều kiện

Ngoài vai trò bên xử lý theo từng hợp đồng, pháp luật quy định riêng hoạt động kinh doanh dịch vụ xử lý dữ liệu cá nhân. Danh mục dịch vụ gồm:

  • Cung cấp và vận hành hệ thống, phần mềm tự động để thay mặt bên kiểm soát xử lý dữ liệu cá nhân.
  • Chấm điểm, xếp hạng, đánh giá mức độ tín nhiệm của cá nhân.
  • Thu thập, xử lý dữ liệu cá nhân trực tuyến từ trang web, ứng dụng, phần mềm và mạng xã hội.
  • Thu thập, xử lý dữ liệu qua ứng dụng chăm sóc, theo dõi sức khỏe và dịch vụ y tế.
  • Thu thập, xử lý dữ liệu qua phần mềm giáo dục có yếu tố giám sát, như điểm danh, ghi hình, chấm điểm hành vi, nhận diện cảm xúc.
  • Phân tích và khai thác dữ liệu cá nhân để tìm xu hướng, dự đoán hành vi người dùng hoặc tối ưu hóa dịch vụ.
  • Mã hóa dữ liệu cá nhân trong quá trình truyền tải và lưu trữ.
  • Xử lý dữ liệu cá nhân tự động bằng công nghệ dữ liệu lớn, trí tuệ nhân tạo, chuỗi khối, vũ trụ ảo.
  • Cung cấp dữ liệu vị trí cá nhân qua nền tảng ứng dụng.

Tổ chức kinh doanh các dịch vụ này phải được Bộ Công an, thông qua cơ quan chuyên trách bảo vệ dữ liệu cá nhân, cấp giấy chứng nhận đủ điều kiện. Điều kiện chính gồm:

  • Là tổ chức, doanh nghiệp thành lập và hoạt động theo pháp luật Việt Nam.
  • Có người đứng đầu phụ trách chuyên môn về xử lý dữ liệu cá nhân là công dân Việt Nam, thường trú tại Việt Nam.
  • Có ít nhất 03 nhân sự đáp ứng tiêu chuẩn của nhân sự bảo vệ dữ liệu cá nhân.
  • Có hạ tầng, trang thiết bị và công nghệ phù hợp.
  • Có kết quả đạt yêu cầu đối với hồ sơ đánh giá tác động xử lý dữ liệu cá nhân, và hồ sơ đánh giá tác động chuyển dữ liệu ra nước ngoài nếu có.

Sau khi được cấp giấy chứng nhận, tổ chức phải đánh giá hiện trạng tuân thủ mỗi năm một lần. Khi là bên xử lý, tổ chức phải yêu cầu bên kiểm soát xin sự đồng ý của chủ thể dữ liệu trước khi cung cấp dịch vụ. Khi xin đồng ý, bên kiểm soát phải bảo đảm chủ thể dữ liệu biết loại dữ liệu được xử lý, mục đích xử lý và tổ chức cung cấp dịch vụ.

Dịch vụ đầu tiên trong danh mục, tức cung cấp và vận hành hệ thống, phần mềm tự động xử lý dữ liệu thay bên kiểm soát, có phạm vi rộng. Doanh nghiệp cung cấp phần mềm hoặc dịch vụ thuê ngoài có xử lý dữ liệu khách hàng nên rà soát xem dịch vụ của mình có thuộc danh mục hay không. Doanh nghiệp thuê các dịch vụ này cũng nên kiểm tra giấy chứng nhận của nhà cung cấp trước khi ký hợp đồng.

6. Hợp đồng với bên xử lý cần có những nội dung cụ thể

Pháp luật bắt buộc phải có hợp đồng, nhưng không liệt kê nội dung bắt buộc cho mọi hợp đồng xử lý dữ liệu. Doanh nghiệp có thể lấy các nội dung pháp luật yêu cầu đối với hợp đồng điện toán đám mây và thỏa thuận chuyển giao dữ liệu làm mẫu tham khảo. Hợp đồng với bên xử lý nên có:

  • Phạm vi xử lý: mục đích, loại dữ liệu, nhóm chủ thể dữ liệu và thời hạn xử lý.
  • Luồng dữ liệu và vai trò của từng bên, kèm trách nhiệm tương ứng.
  • Biện pháp bảo mật về kỹ thuật và tổ chức, gồm phân quyền truy cập. Với dữ liệu trên điện toán đám mây, dữ liệu phải được mã hóa khi lưu trữ và khi truyền.
  • Nhà thầu phụ: điều kiện sử dụng và nghĩa vụ chuyển các yêu cầu bảo vệ dữ liệu xuống nhà thầu phụ.
  • Hỗ trợ đáp ứng quyền của chủ thể dữ liệu trong thời hạn ngắn hơn thời hạn luật định của bên kiểm soát.
  • Thông báo sự cố ngay khi phát hiện, đủ sớm để bên kiểm soát thông báo cho cơ quan chuyên trách trong 72 giờ.
  • Thông báo ngay mọi thay đổi có thể ảnh hưởng tới dữ liệu cá nhân.
  • Xóa hoặc trả lại dữ liệu khi hết thời hạn hoặc chấm dứt hợp đồng.
  • Quyền kiểm tra của bên kiểm soát và trách nhiệm bồi hoàn của bên xử lý.
  • Chuyển dữ liệu ra nước ngoài, nếu bên xử lý lưu trữ hoặc truy cập dữ liệu từ nước ngoài.

7. Quy định của Việt Nam gần với GDPR nhưng có cơ chế cấp phép riêng

Theo Quy định chung về bảo vệ dữ liệu của Liên minh châu Âu (GDPR), bên xử lý (processor) cũng là bên xử lý dữ liệu thay mặt bên kiểm soát. Bên xử lý tự quyết định mục đích cũng bị coi là bên kiểm soát. Các điểm khác chính như sau:

Vấn đềViệt NamGDPR
Nội dung hợp đồng với bên xử lýBắt buộc có hợp đồng; nội dung chi tiết chỉ được quy định cho một số trường hợp như điện toán đám mâyLuật liệt kê nội dung bắt buộc cho mọi hợp đồng với bên xử lý
Sử dụng nhà thầu phụChưa có quy định chung; nhà cung cấp đám mây phải đề nghị nhà thầu phụ tuân thủPhải được bên kiểm soát cho phép trước bằng văn bản
Cấp phépMột số dịch vụ xử lý dữ liệu phải có giấy chứng nhận đủ điều kiện của Bộ Công anKhông có cơ chế cấp phép cho bên xử lý
Trách nhiệm bồi thườngBên xử lý chịu trách nhiệm trước bên kiểm soátChủ thể dữ liệu có thể yêu cầu bên xử lý bồi thường khi bên xử lý vi phạm nghĩa vụ của mình hoặc làm trái chỉ dẫn

Doanh nghiệp có tập đoàn tại châu Âu thường đã có mẫu thỏa thuận xử lý dữ liệu theo GDPR. Doanh nghiệp có thể dùng mẫu này làm cơ sở, nhưng cần bổ sung các yêu cầu riêng của Việt Nam, như việc kiểm tra giấy chứng nhận, thời hạn đáp ứng quyền của chủ thể dữ liệu và nghĩa vụ thông báo sự cố trong 72 giờ.

8. Những việc cần tránh khi thuê bên xử lý

  • Giao dữ liệu trước khi ký hợp đồng. Bên xử lý chỉ được nhận dữ liệu sau khi đã có hợp đồng hoặc thỏa thuận.
  • Dùng hợp đồng dịch vụ thông thường không có điều khoản dữ liệu. Khi có sự cố, doanh nghiệp không có căn cứ để yêu cầu nhà cung cấp hỗ trợ hay bồi hoàn.
  • Không kiểm soát nhà thầu phụ. Dữ liệu có thể đi qua nhiều nhà cung cấp trung gian mà doanh nghiệp không biết.
  • Không kiểm tra giấy chứng nhận khi dịch vụ thuộc danh mục kinh doanh dịch vụ xử lý dữ liệu cá nhân.

9. Những việc doanh nghiệp nên làm

Với doanh nghiệp thuê bên xử lý:

  • Lập danh sách nhà cung cấp có tiếp cận dữ liệu cá nhân, ghi rõ loại dữ liệu và mục đích.
  • Ký bổ sung thỏa thuận xử lý dữ liệu cho các hợp đồng đang thực hiện chưa có điều khoản dữ liệu.
  • Kiểm tra giấy chứng nhận đủ điều kiện của nhà cung cấp dịch vụ thuộc danh mục.
  • Đặt thời hạn nội bộ để bên xử lý hỗ trợ yêu cầu của chủ thể dữ liệu và thông báo sự cố.

Với doanh nghiệp là bên xử lý:

  • Rà soát xem dịch vụ của mình có thuộc danh mục kinh doanh dịch vụ xử lý dữ liệu cá nhân hay không.
  • Từ chối nhận dữ liệu khi chưa có hợp đồng hoặc thỏa thuận về xử lý dữ liệu.
  • Không dùng dữ liệu của khách hàng cho mục đích riêng, kể cả để phân tích hay phát triển sản phẩm, nếu hợp đồng không cho phép.
  • Xây dựng quy trình thông báo vi phạm cho bên kiểm soát ngay khi phát hiện.

Đọc tiếp trong chuỗi bài Bảo vệ dữ liệu cá nhân