Bài viết giúp doanh nghiệp xác định đúng vai trò của các đối tác như đơn vị vận chuyển, kiểm toán và công ty mẹ, để ký đúng loại hợp đồng.
Lưu ý về bài viết
Ngoài bên kiểm soát và bên xử lý, pháp luật Việt Nam còn xác định ba vai trò khác: bên kiểm soát và xử lý dữ liệu cá nhân, bên thứ ba và chủ thể dữ liệu. Mỗi vai trò kéo theo một nhóm nghĩa vụ riêng. Nếu xác định sai vai trò của đối tác, doanh nghiệp thường ký sai loại hợp đồng và bỏ sót căn cứ chuyển dữ liệu.
Nội dung mang tính thông tin tham khảo, không thay thế tư vấn pháp lý cho từng trường hợp cụ thể.
1. Pháp luật Việt Nam phân biệt năm vai trò trong một hoạt động xử lý dữ liệu
Một hoạt động xử lý dữ liệu cá nhân có thể có sự tham gia của năm loại chủ thể. Bảng dưới đây tóm tắt tiêu chí phân biệt:
| Vai trò | Tiêu chí nhận diện | Ví dụ |
|---|---|---|
| Chủ thể dữ liệu | Người được dữ liệu cá nhân phản ánh | Khách hàng, người lao động, ứng viên, người phụ thuộc |
| Bên kiểm soát | Quyết định mục đích và phương tiện, không trực tiếp xử lý | Doanh nghiệp thuê ngoài toàn bộ việc lưu trữ và chăm sóc khách hàng |
| Bên xử lý | Xử lý theo yêu cầu của bên khác, thông qua hợp đồng | Công ty tính lương, nhà cung cấp phần mềm, tổng đài thuê ngoài |
| Bên kiểm soát và xử lý | Vừa quyết định mục đích, phương tiện, vừa trực tiếp xử lý | Doanh nghiệp tự tuyển dụng và tự lưu hồ sơ trên hệ thống của mình |
| Bên thứ ba | Tổ chức, cá nhân ngoài bốn vai trò trên, tham gia xử lý dữ liệu theo quy định của pháp luật | Công ty kiểm toán độc lập, cơ quan nhà nước tiếp nhận dữ liệu theo luật |
Bài này tập trung vào ba vai trò chưa được phân tích riêng: bên kiểm soát và xử lý, bên thứ ba và chủ thể dữ liệu.
2. Bên kiểm soát và xử lý phải thực hiện trách nhiệm của cả hai bên
Khi doanh nghiệp tự thu thập, tự lưu trữ và tự sử dụng dữ liệu của khách hàng và người lao động trên hệ thống của mình, doanh nghiệp vừa quyết định mục đích vừa trực tiếp xử lý dữ liệu. Với các hoạt động đó, doanh nghiệp là bên kiểm soát và xử lý dữ liệu cá nhân. Pháp luật yêu cầu bên này thực hiện đầy đủ trách nhiệm của bên kiểm soát và trách nhiệm của bên xử lý.
Quy định này dẫn đến ba yêu cầu cụ thể với doanh nghiệp:
- Doanh nghiệp phải tự áp dụng đầy đủ biện pháp bảo vệ ở khâu thao tác, gồm phân quyền truy cập, mã hóa, sao lưu và ghi nhật ký, chứ không chỉ ban hành chính sách.
- Khi tự nắm giữ dữ liệu, doanh nghiệp phải trả lời yêu cầu của chủ thể dữ liệu trong thời hạn thông thường. Doanh nghiệp không được hưởng thời hạn kéo dài dành cho trường hợp phải phối hợp với bên xử lý hoặc bên thứ ba.
- Hồ sơ đánh giá tác động phải mô tả cả hai vai trò, gồm mục đích xử lý do doanh nghiệp quyết định và biện pháp kỹ thuật do doanh nghiệp tự vận hành.
Một doanh nghiệp có thể là bên kiểm soát và xử lý ở các hoạt động tự thực hiện, nhưng chỉ là bên kiểm soát ở các hoạt động đã thuê ngoài. Vai trò phải được ghi nhận cho từng luồng dữ liệu.
3. Bên thứ ba là bên nhận dữ liệu theo quy định của pháp luật, không theo chỉ dẫn của doanh nghiệp
Pháp luật định nghĩa bên thứ ba theo cách loại trừ. Bên thứ ba là tổ chức, cá nhân tham gia vào việc xử lý dữ liệu cá nhân theo quy định của pháp luật, nhưng không phải là chủ thể dữ liệu, bên kiểm soát, bên xử lý, hoặc bên kiểm soát và xử lý. Pháp luật chưa có hướng dẫn thêm về khái niệm này. Từ định nghĩa, chúng tôi đề xuất doanh nghiệp nhận diện bên thứ ba qua ba câu hỏi:
- Bên nhận dữ liệu có xử lý dữ liệu theo chỉ dẫn và vì mục đích của doanh nghiệp không? Nếu có, đó là bên xử lý.
- Bên nhận dữ liệu có tự quyết định mục đích và phương tiện cho hoạt động kinh doanh của riêng mình không? Nếu có, đó là một bên kiểm soát riêng, trong chuỗi bài này gọi là bên kiểm soát độc lập.
- Bên nhận dữ liệu có tham gia vào hoạt động xử lý vì một nghĩa vụ hay thẩm quyền do pháp luật đặt ra, độc lập với doanh nghiệp không? Nếu có, đó thường là bên thứ ba.
Khi đối tác là bên thứ ba, doanh nghiệp phải lưu ý ba điểm sau:
- Doanh nghiệp chỉ được chuyển giao dữ liệu cho bên thứ ba khi có căn cứ. Với trường hợp chuyển giao thông thường, các bên phải lập thỏa thuận chuyển giao. Thỏa thuận này nêu rõ mục đích, loại dữ liệu, thời hạn xử lý, cơ sở pháp lý, trách nhiệm bảo vệ và trách nhiệm phối hợp khi có vi phạm.
- Hồ sơ đánh giá tác động của doanh nghiệp phải có thông tin của bên thứ ba.
- Khi chủ thể dữ liệu yêu cầu ngừng xử lý, chỉnh sửa hoặc xóa dữ liệu, doanh nghiệp có thể phải yêu cầu bên thứ ba cùng thực hiện. Trong trường hợp đó, thời hạn của doanh nghiệp được kéo dài. Tuy vậy, doanh nghiệp vẫn là bên phải thực hiện yêu cầu của chủ thể dữ liệu.
4. Bốn tình huống cho thấy cách phân vai giữa doanh nghiệp và bên nhận dữ liệu
4.1. Đơn vị vận chuyển có thể là bên xử lý hoặc bên kiểm soát độc lập
Một cửa hàng trực tuyến gửi họ tên, số điện thoại và địa chỉ của người mua cho đơn vị vận chuyển để giao hàng. Nếu đơn vị vận chuyển chỉ dùng dữ liệu để giao đơn hàng theo hợp đồng dịch vụ với cửa hàng, rồi trả kết quả cho cửa hàng, đơn vị vận chuyển là bên xử lý. Hợp đồng vận chuyển cần có điều khoản về xử lý dữ liệu.
Vai trò của đơn vị vận chuyển sẽ khác nếu đơn vị này còn lưu số điện thoại người nhận vào hệ thống khách hàng của mình để giới thiệu dịch vụ, hoặc tự quyết định thời gian lưu giữ theo quy trình riêng. Với các hoạt động đó, đơn vị vận chuyển là bên kiểm soát độc lập. Cửa hàng nên ghi rõ trong hợp đồng những dữ liệu nào đơn vị vận chuyển được dùng cho mục đích riêng. Cửa hàng cũng nên thông báo cho người mua về việc chia sẻ này.
Doanh nghiệp bưu chính còn có nghĩa vụ riêng theo pháp luật bưu chính, trong đó có nghĩa vụ không tiết lộ trái pháp luật thông tin về việc người dùng sử dụng dịch vụ bưu chính.
Kết luận: vai trò của đơn vị vận chuyển phụ thuộc vào việc đơn vị đó có tự quyết định mục đích sử dụng dữ liệu hay không. Hợp đồng phải phản ánh đúng vai trò thực tế.
4.2. Công ty kiểm toán độc lập thường là bên thứ ba
Khi kiểm toán báo cáo tài chính, công ty kiểm toán được tiếp cận bảng lương, hợp đồng lao động và danh sách công nợ khách hàng. Theo pháp luật về kiểm toán độc lập, công ty kiểm toán kiểm tra và đưa ra ý kiến độc lập của mình về báo cáo tài chính theo chuẩn mực kiểm toán. Vì vậy, công ty kiểm toán không làm theo chỉ dẫn của doanh nghiệp về cách kiểm tra. Công ty kiểm toán cũng không dùng dữ liệu cho hoạt động kinh doanh của riêng mình ngoài cuộc kiểm toán.
Kết luận: theo đánh giá của chúng tôi, công ty kiểm toán độc lập phù hợp với vai trò bên thứ ba. Hợp đồng kiểm toán nên có điều khoản về bảo mật, phạm vi dữ liệu được cung cấp, thời gian lưu giữ hồ sơ kiểm toán và trách nhiệm thông báo khi có sự cố. Ngược lại, một công ty dịch vụ kế toán làm sổ sách thay doanh nghiệp theo yêu cầu của doanh nghiệp là bên xử lý.
4.3. Công ty mẹ ở nước ngoài có thể giữ nhiều vai trò cùng lúc
Một công ty có vốn đầu tư nước ngoài tại Việt Nam gửi dữ liệu người lao động cho công ty mẹ. Vai trò của công ty mẹ phụ thuộc vào việc dữ liệu được dùng để làm gì:
- Nếu công ty mẹ chỉ vận hành hệ thống nhân sự chung và lưu dữ liệu thay công ty tại Việt Nam, công ty mẹ là bên xử lý.
- Nếu công ty mẹ dùng dữ liệu để quyết định thăng chức cấp khu vực, xây dựng chính sách lương toàn tập đoàn hay lập báo cáo hợp nhất, công ty mẹ tự quyết định mục đích sử dụng dữ liệu và là bên kiểm soát đối với các hoạt động đó.
Trong cả hai trường hợp, dữ liệu được chuyển ra nước ngoài. Công ty tại Việt Nam phải xem xét nghĩa vụ lập hồ sơ đánh giá tác động chuyển dữ liệu cá nhân xuyên biên giới và các trường hợp được miễn. Quan hệ trong tập đoàn không thay thế cho thỏa thuận xử lý hoặc thỏa thuận chuyển giao dữ liệu.
Kết luận: công ty mẹ không mặc nhiên là bên kiểm soát, cũng không mặc nhiên là bên xử lý. Doanh nghiệp cần tách từng mục đích sử dụng của công ty mẹ để xác định vai trò.
4.4. Cơ quan thuế và cơ quan bảo hiểm xã hội nhận dữ liệu theo luật, không theo hợp đồng
Doanh nghiệp nộp hồ sơ quyết toán thuế thu nhập cá nhân và hồ sơ tham gia bảo hiểm xã hội. Các hồ sơ này có thông tin định danh, thu nhập và người phụ thuộc của người lao động. Cơ quan thuế và cơ quan bảo hiểm xã hội tiếp nhận và xử lý dữ liệu để thực hiện nhiệm vụ quản lý nhà nước. Doanh nghiệp không quyết định các cơ quan này dùng dữ liệu ra sao.
Pháp luật cho phép xử lý dữ liệu mà không cần sự đồng ý khi việc xử lý phục vụ hoạt động của cơ quan nhà nước theo quy định của pháp luật. Pháp luật cũng cho phép chuyển giao dữ liệu theo yêu cầu của cơ quan nhà nước có thẩm quyền. Vì vậy, doanh nghiệp không cần xin sự đồng ý của người lao động. Doanh nghiệp cũng không cần ký hợp đồng xử lý dữ liệu với cơ quan thuế.
Kết luận: theo đánh giá của chúng tôi, các cơ quan này không phải là bên kiểm soát hay bên xử lý trong hoạt động xử lý dữ liệu của doanh nghiệp. Tuy vậy, doanh nghiệp vẫn phải làm ba việc:
- Kiểm tra yêu cầu có căn cứ pháp luật hay không.
- Chỉ cung cấp dữ liệu trong phạm vi được yêu cầu.
- Lưu lại văn bản yêu cầu cùng nội dung đã cung cấp.
Nếu một người gọi điện tự xưng là cán bộ thuế và yêu cầu gửi danh sách người lao động qua ứng dụng nhắn tin, đó không phải là yêu cầu hợp lệ.
5. Chủ thể dữ liệu có quyền, nhưng cũng có nghĩa vụ
Chủ thể dữ liệu là người được dữ liệu cá nhân phản ánh. Một hồ sơ có thể chứa dữ liệu của nhiều chủ thể. Tờ khai người phụ thuộc do người lao động nộp chứa dữ liệu của vợ, chồng, con hoặc cha mẹ của người lao động. Mỗi người trong số đó đều là chủ thể dữ liệu.
Ngoài các quyền đã được nêu trong bài tổng quan, pháp luật đặt cho chủ thể dữ liệu các nghĩa vụ sau:
- Tự bảo vệ dữ liệu cá nhân của mình.
- Tôn trọng và bảo vệ dữ liệu cá nhân của người khác.
- Cung cấp đầy đủ, chính xác dữ liệu của mình theo quy định của pháp luật, theo hợp đồng hoặc khi đã đồng ý cho phép xử lý.
- Không gây khó khăn, cản trở việc bên kiểm soát, bên xử lý thực hiện quyền và nghĩa vụ pháp lý của họ.
Chủ thể dữ liệu phải thực hiện quyền của mình nhằm bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của chính mình. Người lao động có thể yêu cầu xóa dữ liệu mà doanh nghiệp đang phải lưu theo pháp luật về thuế, kế toán hoặc bảo hiểm xã hội. Khi đó, doanh nghiệp có thể từ chối xóa phần dữ liệu phải lưu. Doanh nghiệp phải trả lời đúng thời hạn và nêu rõ lý do từ chối.
6. Phán quyết Fashion ID cho thấy GDPR có thêm cơ chế đồng kiểm soát
Trong vụ Fashion ID (C-40/17, phán quyết ngày 29/7/2019), Tòa án Công lý Liên minh châu Âu xem xét một trang bán hàng trực tuyến có gắn nút "Thích" của Facebook. Nút này khiến trình duyệt của người truy cập tự động gửi dữ liệu cho Facebook, kể cả khi người đó không bấm nút và không có tài khoản Facebook. Tòa án kết luận rằng, đối với khâu thu thập và truyền dữ liệu, chủ trang web có thể được coi là bên kiểm soát cùng với Facebook, vì hai bên cùng quyết định mục đích và phương tiện của khâu này. Tòa án lập luận rằng chủ trang web gắn nút để sản phẩm của mình được quảng bá nhiều hơn trên mạng xã hội, và cả hai bên cùng hưởng lợi kinh tế từ hoạt động này.
Trách nhiệm của chủ trang web chỉ giới hạn ở khâu thu thập và truyền dữ liệu. Chủ trang web không chịu trách nhiệm về việc Facebook xử lý dữ liệu sau khi nhận. Với khâu do mình kiểm soát, chủ trang web phải thông tin cho người truy cập. Nếu việc xử lý dựa vào sự đồng ý, chủ trang web phải tự xin sự đồng ý của người truy cập.
Tòa án xét vụ việc theo chỉ thị bảo vệ dữ liệu của Liên minh châu Âu có trước GDPR. Sau đó, cơ chế đồng kiểm soát được quy định riêng trong GDPR. Theo cơ chế này, các bên đồng kiểm soát phải thỏa thuận phân chia trách nhiệm, và chủ thể dữ liệu có thể thực hiện quyền với từng bên.
Pháp luật Việt Nam không có cơ chế đồng kiểm soát. Khi xác định vai trò theo thực tế, chủ trang web vẫn là bên kiểm soát đối với việc thu thập và truyền dữ liệu qua tiện ích do mình gắn. Nền tảng là bên kiểm soát đối với hoạt động xử lý của riêng nền tảng. Dữ liệu theo dõi hành vi trên không gian mạng là dữ liệu nhạy cảm. Doanh nghiệp thu thập dữ liệu qua theo dõi trang web, ứng dụng để quảng cáo theo hành vi phải có sự đồng ý của chủ thể dữ liệu.
| Vấn đề | Việt Nam | GDPR |
|---|---|---|
| Bên thứ ba | Bên ngoài bốn vai trò còn lại, tham gia xử lý theo quy định của pháp luật | Bên ngoài chủ thể dữ liệu, bên kiểm soát, bên xử lý và người được các bên này ủy quyền trực tiếp |
| Bên vừa kiểm soát vừa xử lý | Là một vai trò riêng, chịu trách nhiệm của cả hai bên | Không tách riêng |
| Đồng kiểm soát | Không có cơ chế đồng kiểm soát; mỗi bên tự quyết định mục đích xử lý là một bên kiểm soát riêng | Có cơ chế đồng kiểm soát; các bên phải có thỏa thuận phân chia trách nhiệm và chủ thể dữ liệu có thể thực hiện quyền với từng bên |
| Tiện ích của bên khác gắn trên trang web | Chủ trang web chịu trách nhiệm về khâu thu thập do mình bố trí; cần sự đồng ý khi thu thập dữ liệu hành vi để quảng cáo | Chủ trang web cùng nền tảng quyết định khâu thu thập và truyền dữ liệu, nên chịu trách nhiệm cho khâu đó |
Từ vụ Fashion ID, doanh nghiệp tại Việt Nam cần lưu ý: doanh nghiệp chịu trách nhiệm về những gì trang web, ứng dụng của mình gửi đi, kể cả khi đoạn mã gửi dữ liệu đi do bên khác cung cấp.
7. Những việc cần tránh khi phân vai các bên còn lại
- Xếp mọi đối tác nhận dữ liệu vào vai trò bên xử lý. Công ty kiểm toán, cơ quan nhà nước hay đối tác tự quyết định mục đích xử lý không phải là bên xử lý. Vì vậy, mẫu hợp đồng xử lý dữ liệu không phù hợp với các bên này.
- Gửi dữ liệu cho công ty mẹ mà không có thỏa thuận. Quan hệ sở hữu không phải là căn cứ chuyển giao dữ liệu.
- Cung cấp dữ liệu cho người tự xưng là cơ quan nhà nước khi chưa kiểm tra văn bản yêu cầu và thẩm quyền.
- Gắn tiện ích, mã theo dõi của bên khác lên trang web mà không xin sự đồng ý và không biết dữ liệu nào được gửi đi.
8. Những việc doanh nghiệp nên làm
- Phân loại mọi bên nhận dữ liệu thành bên xử lý, bên kiểm soát độc lập hoặc bên thứ ba, và ghi vào danh mục hoạt động xử lý.
- Dùng đúng loại văn bản cho từng vai trò: hợp đồng xử lý dữ liệu với bên xử lý, thỏa thuận chuyển giao với bên kiểm soát độc lập, điều khoản bảo mật với bên thứ ba như công ty kiểm toán.
- Lập quy trình tiếp nhận yêu cầu cung cấp dữ liệu của cơ quan nhà nước, gồm kiểm tra thẩm quyền, phê duyệt nội bộ và lưu hồ sơ.
- Tách các mục đích sử dụng dữ liệu của công ty mẹ và rà soát nghĩa vụ chuyển dữ liệu xuyên biên giới.
- Kiểm tra các đoạn mã, tiện ích của bên khác trên trang web và ứng dụng, và chỉ kích hoạt khi người dùng đã đồng ý.
- Hướng dẫn người lao động cách cung cấp dữ liệu của người thân. Doanh nghiệp chỉ nên thu những thông tin cần thiết.
Đọc tiếp trong chuỗi bài Bảo vệ dữ liệu cá nhân
- Bài trước: Bên xử lý dữ liệu cá nhân: làm theo hợp đồng, chịu trách nhiệm riêng
- Bài tiếp theo: Một doanh nghiệp FDI, năm luồng dữ liệu, năm vai trò
- Liên quan: Bên kiểm soát dữ liệu cá nhân: ai quyết định, ai chịu trách nhiệm
- Liên quan: Chuyển dữ liệu cá nhân ra nước ngoài, đám mây và trong tập đoàn
- Toàn bộ chuỗi 12 bài: Bảo vệ dữ liệu cá nhân: khung pháp lý mới và nghĩa vụ của doanh nghiệp


