Bài viết giúp doanh nghiệp nhận ra dữ liệu nhạy cảm đang có trong hệ thống và những việc phải làm thêm khi xử lý dữ liệu của trẻ em.
Lưu ý về bài viết
Dữ liệu cá nhân nhạy cảm là dữ liệu gắn liền với quyền riêng tư của cá nhân. Khi dữ liệu này bị xâm phạm, quyền và lợi ích hợp pháp của người liên quan bị ảnh hưởng trực tiếp. Danh mục dữ liệu nhạy cảm của Việt Nam rộng hơn so với cách hiểu của nhiều doanh nghiệp, gồm cả ảnh thẻ căn cước, dữ liệu vị trí và dữ liệu theo dõi hành vi trực tuyến. Với dữ liệu của trẻ em, pháp luật có thêm quy tắc riêng về người có quyền đồng ý.
Nội dung mang tính thông tin tham khảo, không thay thế tư vấn pháp lý cho từng trường hợp cụ thể.
1. Danh mục dữ liệu nhạy cảm gồm mười hai nhóm, trong đó có nhiều dữ liệu doanh nghiệp đang xử lý hằng ngày
Dữ liệu nhạy cảm được xác định theo danh mục do Chính phủ ban hành. Bảng dưới đây nêu danh mục hiện hành và ví dụ trong hoạt động doanh nghiệp:
| Nhóm dữ liệu nhạy cảm | Ví dụ trong doanh nghiệp |
|---|---|
| Dữ liệu tiết lộ nguồn gốc chủng tộc, dân tộc | Trường dân tộc trong hồ sơ nhân sự |
| Quan điểm chính trị, tôn giáo, tín ngưỡng | Thông tin tôn giáo trong sơ yếu lý lịch |
| Thông tin về đời sống riêng tư, bí mật cá nhân, bí mật gia đình | Hoàn cảnh gia đình trong hồ sơ xin trợ cấp nội bộ |
| Tình trạng sức khỏe | Giấy khám sức khỏe, giấy nghỉ ốm, hồ sơ bồi thường bảo hiểm sức khỏe |
| Dữ liệu sinh trắc học, đặc điểm di truyền | Chấm công bằng vân tay, khuôn mặt; xác thực khuôn mặt khi mở tài khoản |
| Dữ liệu tiết lộ đời sống tình dục, xu hướng tình dục | Thông tin khách hàng trên ứng dụng hẹn hò |
| Dữ liệu về tội phạm, vi phạm pháp luật do cơ quan thực thi pháp luật thu thập, lưu trữ | Phiếu lý lịch tư pháp do ứng viên nộp |
| Vị trí của cá nhân xác định qua dịch vụ định vị | Định vị tài xế, nhân viên giao hàng, nhân viên kinh doanh |
| Tên đăng nhập, mật khẩu tài khoản định danh điện tử; hình ảnh thẻ căn cước, căn cước công dân, chứng minh nhân dân | Ảnh chụp hai mặt thẻ căn cước khi đăng ký dịch vụ |
| Thông tin tài khoản ngân hàng, thẻ, lịch sử giao dịch; thông tin tài chính, tín dụng, chứng khoán, bảo hiểm tại tổ chức tài chính | Dữ liệu khách hàng của ngân hàng, công ty chứng khoán, công ty bảo hiểm, ví điện tử |
| Dữ liệu theo dõi hành vi, hoạt động sử dụng dịch vụ viễn thông, mạng xã hội, truyền thông trực tuyến và dịch vụ khác trên không gian mạng | Lịch sử duyệt web, lịch sử xem sản phẩm dùng để quảng cáo theo hành vi |
| Dữ liệu khác được pháp luật quy định cần giữ bí mật hoặc cần bảo mật chặt chẽ | Tùy quy định chuyên ngành |
Hai nhóm dữ liệu dễ bị doanh nghiệp bỏ sót là: ảnh thẻ căn cước và dữ liệu theo dõi hành vi trực tuyến. Nếu doanh nghiệp chụp thẻ căn cước của khách hàng khi ký hợp đồng, hoặc dùng mã theo dõi trên trang web, doanh nghiệp đã xử lý dữ liệu nhạy cảm. Quy tắc này áp dụng cả với doanh nghiệp không hoạt động trong lĩnh vực y tế hay tài chính.
Phiếu lý lịch tư pháp do ứng viên nộp cũng có thể là dữ liệu nhạy cảm. Lý do là thông tin về án tích trong phiếu được xác lập từ bản án hình sự của Tòa án và các quyết định, văn bản về thi hành án. Doanh nghiệp chỉ nên yêu cầu phiếu này khi vị trí tuyển dụng thực sự cần. Khi lưu phiếu, doanh nghiệp nên hạn chế quyền truy cập như với dữ liệu nhạy cảm.
2. Xử lý dữ liệu nhạy cảm kéo theo bốn nhóm nghĩa vụ bổ sung
Ngoài các nghĩa vụ chung, doanh nghiệp xử lý dữ liệu nhạy cảm phải:
- Thông báo cho chủ thể dữ liệu rằng dữ liệu cần xử lý là dữ liệu nhạy cảm khi xin sự đồng ý.
- Thiết lập quy định phân quyền giới hạn truy cập, quy trình xử lý và biện pháp bảo mật. Ví dụ, trong phòng nhân sự, chỉ người có nhiệm vụ mới được xem giấy khám sức khỏe. Trong bộ phận chăm sóc khách hàng, chỉ người có nhiệm vụ mới được xem ảnh thẻ căn cước.
- Bảo mật khi chuyển giao dữ liệu, gồm bảo mật vật lý thiết bị lưu trữ và truyền tải, mã hóa hoặc ẩn danh dữ liệu, và các biện pháp bảo mật khác.
- Lập hồ sơ đánh giá tác động và chỉ định nhân sự bảo vệ dữ liệu, dù doanh nghiệp có quy mô nhỏ. Hộ kinh doanh, doanh nghiệp siêu nhỏ, doanh nghiệp nhỏ và doanh nghiệp khởi nghiệp không được hưởng miễn trừ nếu trực tiếp xử lý dữ liệu nhạy cảm.
Một số loại dữ liệu nhạy cảm có quy định riêng:
- Dữ liệu sinh trắc học: doanh nghiệp phải bảo mật vật lý thiết bị lưu trữ và truyền tải, hạn chế quyền truy cập và có hệ thống theo dõi để phát hiện xâm phạm.
- Dữ liệu sức khỏe: cơ sở hoạt động trong lĩnh vực sức khỏe không được cung cấp dữ liệu cho tổ chức cung cấp dịch vụ chăm sóc sức khỏe, bảo hiểm sức khỏe hay bảo hiểm nhân thọ. Có hai ngoại lệ: chủ thể dữ liệu yêu cầu bằng văn bản, hoặc việc cung cấp thuộc trường hợp không cần sự đồng ý.
- Dữ liệu nhạy cảm trong lĩnh vực tài chính, ngân hàng: tổ chức trực tiếp thu thập dữ liệu phải thông báo cho cả cơ quan chuyên trách và chủ thể dữ liệu trong 72 giờ, kể từ khi phát hiện dữ liệu bị lộ, mất.
3. Người đại diện quyết định việc xử lý dữ liệu của trẻ em, nhưng trẻ từ đủ 07 tuổi cũng phải đồng ý trong một số trường hợp
Theo pháp luật về trẻ em, trẻ em là người dưới 16 tuổi. Pháp luật về bảo vệ dữ liệu cá nhân đặt ra ba quy tắc:
- Người đại diện theo pháp luật thay mặt trẻ em thực hiện các quyền của chủ thể dữ liệu, gồm việc đồng ý hoặc không đồng ý cho xử lý dữ liệu, trừ các trường hợp không cần sự đồng ý.
- Việc xử lý dữ liệu để công bố, tiết lộ thông tin về đời sống riêng tư, bí mật cá nhân của trẻ em từ đủ 07 tuổi trở lên phải có sự đồng ý của cả trẻ em và người đại diện theo pháp luật. Nếu trẻ không đồng ý, sự đồng ý của cha mẹ không thay được sự đồng ý của trẻ.
- Doanh nghiệp phải ngừng xử lý trong hai trường hợp: người đã đồng ý rút lại sự đồng ý; hoặc cơ quan có thẩm quyền yêu cầu ngừng vì có đủ căn cứ cho thấy việc xử lý có thể xâm phạm quyền, lợi ích hợp pháp của trẻ em.
Các quy tắc này cũng áp dụng cho người mất hoặc hạn chế năng lực hành vi dân sự và người có khó khăn trong nhận thức, làm chủ hành vi.
4. Bốn tình huống thường gặp
4.1. Chấm công bằng khuôn mặt là xử lý dữ liệu sinh trắc học
Một nhà máy thay thẻ chấm công bằng máy nhận diện khuôn mặt. Dữ liệu khuôn mặt của 800 công nhân được lưu trên máy chủ của nhà cung cấp phần mềm.
Kết luận: nhà máy xử lý dữ liệu sinh trắc học, tức dữ liệu nhạy cảm. Trước khi áp dụng biện pháp này, nhà máy phải bảo đảm người lao động biết rõ biện pháp và được thông báo rằng đây là dữ liệu nhạy cảm. Nhà máy cần làm bốn việc: giới hạn người được truy cập dữ liệu khuôn mặt; ký hợp đồng xử lý dữ liệu với nhà cung cấp; yêu cầu mã hóa; xác định thời hạn xóa dữ liệu khi người lao động nghỉ việc. Nếu máy chủ đặt ở nước ngoài, nhà máy còn phải xem xét nghĩa vụ về chuyển dữ liệu xuyên biên giới.
4.2. Công ty nên giới hạn người tiếp nhận hồ sơ bảo hiểm sức khỏe của nhân viên
Một công ty mua bảo hiểm sức khỏe cho nhân viên. Nhân viên nộp hồ sơ khám chữa bệnh qua phòng nhân sự để công ty chuyển cho công ty bảo hiểm.
Kết luận: hồ sơ khám chữa bệnh là dữ liệu sức khỏe. Công ty nên để nhân viên nộp trực tiếp cho công ty bảo hiểm, hoặc chỉ định một nhân sự duy nhất tiếp nhận hồ sơ. Công ty nên quy định nhân sự này không được lưu bản sao. Công ty không được dùng kết quả bồi thường để đánh giá nhân viên hay quyết định gia hạn hợp đồng lao động.
4.3. Khi đăng ảnh học sinh, trường học cần phân biệt ảnh hoạt động chung với thông tin riêng tư
Một trường tiểu học tư thục đăng ảnh học sinh tham gia ngày hội thể thao trên trang mạng xã hội của trường. Trường cũng muốn đăng câu chuyện về một học sinh lớp 4 vượt qua bệnh hiểm nghèo.
Kết luận: với ảnh hoạt động chung, trường nên lấy sự đồng ý của cha mẹ hoặc người đại diện theo pháp luật khi học sinh nhập học. Mẫu đồng ý nên có ô riêng cho việc đăng ảnh trên mạng xã hội. Theo pháp luật dân sự, việc sử dụng hình ảnh của cá nhân cũng phải có sự đồng ý của người đó. Pháp luật dân sự có một số ngoại lệ, như hình ảnh từ hoạt động công cộng, kể cả thi đấu thể thao, nếu việc sử dụng không làm tổn hại danh dự, nhân phẩm, uy tín của người trong ảnh. Ngày hội thể thao nội bộ của trường có thể không được coi là hoạt động công cộng. Vì vậy, trường nên lấy sự đồng ý để tránh rủi ro vi phạm quy định về quyền đối với hình ảnh.
Câu chuyện về bệnh của học sinh lớp 4 vừa là dữ liệu sức khỏe vừa là thông tin về đời sống riêng tư của một trẻ em từ đủ 07 tuổi trở lên. Trường phải có sự đồng ý của cả học sinh và người đại diện theo pháp luật. Trường cũng phải thông báo rằng đây là dữ liệu nhạy cảm. Nếu học sinh không muốn câu chuyện được đăng, trường không được đăng dù cha mẹ đồng ý.
4.4. Ứng dụng học tập cho trẻ em không nên dùng dữ liệu hành vi để quảng cáo
Một ứng dụng học tiếng Anh dành cho trẻ từ 6 đến 12 tuổi ghi lại thời gian học, bài làm và hành vi sử dụng để gợi ý bài học. Doanh nghiệp muốn dùng chính dữ liệu này để hiển thị quảng cáo sản phẩm của đối tác.
Kết luận: tài khoản phải do cha mẹ hoặc người đại diện đăng ký và đồng ý. Dữ liệu theo dõi hành vi trên ứng dụng là dữ liệu nhạy cảm. Gợi ý bài học và quảng cáo là hai mục đích khác nhau. Doanh nghiệp cần sự đồng ý riêng của người đại diện cho từng mục đích.
Theo đánh giá của chúng tôi, doanh nghiệp không nên quảng cáo theo hành vi cho trẻ em. Nếu làm vậy, doanh nghiệp có rủi ro cao bị cơ quan có thẩm quyền yêu cầu ngừng xử lý. Doanh nghiệp cũng nên kiểm tra xem dịch vụ của mình có thuộc nhóm phần mềm giáo dục có yếu tố giám sát hay không. Dịch vụ thuộc nhóm này phải có giấy chứng nhận đủ điều kiện kinh doanh dịch vụ xử lý dữ liệu cá nhân.
5. Danh mục của Việt Nam rộng hơn GDPR, nhưng không cấm xử lý theo mặc định
Quy định chung về bảo vệ dữ liệu của Liên minh châu Âu (GDPR) có nhóm "dữ liệu đặc biệt" (special categories) và có quy định riêng về sự đồng ý của trẻ em khi sử dụng dịch vụ trực tuyến.
| Vấn đề | Việt Nam | GDPR |
|---|---|---|
| Phạm vi dữ liệu nhạy cảm | Mười hai nhóm, gồm cả dữ liệu vị trí, dữ liệu tài chính, ảnh thẻ căn cước, thông tin đăng nhập và dữ liệu theo dõi hành vi trực tuyến | Nhóm hẹp hơn: chủng tộc, quan điểm chính trị, tôn giáo, công đoàn, di truyền, sinh trắc học, sức khỏe, đời sống và xu hướng tình dục; dữ liệu về án tích có quy định riêng |
| Nguyên tắc xử lý | Được xử lý trên căn cứ hợp pháp, kèm nghĩa vụ thông báo và biện pháp bảo mật bổ sung | Cấm xử lý, trừ một số ngoại lệ như sự đồng ý rõ ràng hoặc nghĩa vụ trong lĩnh vực lao động |
| Thông báo dữ liệu là nhạy cảm | Bắt buộc khi xin sự đồng ý | Không có yêu cầu riêng tương tự |
| Tuổi tự đồng ý của trẻ em | Người đại diện đồng ý; trẻ từ đủ 07 tuổi cùng đồng ý khi công bố thông tin đời sống riêng tư | Từ 16 tuổi đối với dịch vụ của xã hội thông tin; các nước thành viên có thể hạ xuống, nhưng không dưới 13 tuổi |
Doanh nghiệp thuộc tập đoàn có trụ sở tại châu Âu không nên dùng danh mục dữ liệu đặc biệt của GDPR để xác định dữ liệu nhạy cảm tại Việt Nam. Doanh nghiệp cần áp dụng riêng danh mục của Việt Nam.
6. Những việc cần tránh khi xử lý dữ liệu nhạy cảm và dữ liệu trẻ em
- Cho rằng doanh nghiệp không xử lý dữ liệu nhạy cảm vì không hoạt động trong lĩnh vực y tế, tài chính, trong khi vẫn chụp thẻ căn cước hoặc dùng mã theo dõi.
- Lưu ảnh thẻ căn cước trong thư mục chung mà nhiều nhân viên cùng truy cập.
- Chỉ xin sự đồng ý của cha mẹ khi công bố thông tin riêng tư của trẻ từ đủ 07 tuổi.
- Áp dụng miễn trừ cho doanh nghiệp nhỏ trong khi trực tiếp xử lý dữ liệu nhạy cảm.
7. Những việc doanh nghiệp nên làm
- Đối chiếu danh mục hoạt động xử lý với mười hai nhóm dữ liệu nhạy cảm và đánh dấu mọi luồng có dữ liệu nhạy cảm.
- Ngừng thu thập dữ liệu nhạy cảm không cần thiết. Ví dụ, khi pháp luật không bắt buộc lưu ảnh thẻ căn cước, doanh nghiệp chỉ ghi số thẻ, không lưu ảnh chụp hai mặt thẻ.
- Ban hành quy định phân quyền truy cập cho từng loại dữ liệu nhạy cảm, kèm nhật ký truy cập.
- Bổ sung câu thông báo dữ liệu nhạy cảm vào các biểu mẫu, màn hình và kịch bản xin sự đồng ý liên quan.
- Xây dựng quy trình riêng cho dữ liệu trẻ em, gồm xác minh người đại diện và lấy sự đồng ý của trẻ từ đủ 07 tuổi khi công bố thông tin riêng tư.
- Kiểm tra lại điều kiện miễn trừ trước khi quyết định không lập hồ sơ đánh giá tác động.
Đọc tiếp trong chuỗi bài Bảo vệ dữ liệu cá nhân
- Bài trước: Sự đồng ý hợp lệ trên web, ứng dụng, cuộc gọi và giấy tờ
- Bài tiếp theo: Dữ liệu cá nhân của người lao động: từ tuyển dụng đến nghỉ việc
- Liên quan: Dữ liệu cá nhân trong tiếp thị, quảng cáo và theo dõi hành vi
- Liên quan: Sự cố lộ lọt dữ liệu cá nhân: thông báo 72 giờ và an ninh mạng
- Toàn bộ chuỗi 12 bài: Bảo vệ dữ liệu cá nhân: khung pháp lý mới và nghĩa vụ của doanh nghiệp


