Bài viết giúp bộ phận tiếp thị kiểm tra chiến dịch quảng cáo, email và cookie trước khi triển khai.

Lưu ý về bài viết

Doanh nghiệp dùng dữ liệu cá nhân để quảng cáo phải có sự đồng ý của khách hàng và phải cung cấp cách để khách hàng từ chối nhận quảng cáo. Dữ liệu theo dõi hành vi trực tuyến là dữ liệu nhạy cảm. Pháp luật cấm mua bán dữ liệu cá nhân. Doanh nghiệp mua bán trái phép dữ liệu cá nhân có thể bị phạt đến 10 lần khoản thu.

Nội dung mang tính thông tin tham khảo, không thay thế tư vấn pháp lý cho từng trường hợp cụ thể.

1. Hoạt động tiếp thị chịu sự điều chỉnh của bốn nhóm quy định cùng lúc

Một chiến dịch tiếp thị dùng dữ liệu khách hàng thường phải đáp ứng đồng thời bốn nhóm quy định:

  • Quy định chung về sự đồng ý: đồng ý theo từng mục đích, không mặc định, không coi im lặng là đồng ý, và lưu được bằng chứng, như phân tích trong bài Sự đồng ý hợp lệ trên web, ứng dụng, cuộc gọi và giấy tờ.
  • Quy định riêng về quảng cáo có dùng dữ liệu cá nhân, gồm quảng cáo theo hành vi, nhắm mục tiêu và cá nhân hóa.
  • Lệnh cấm mua bán dữ liệu cá nhân, trừ trường hợp luật có quy định khác.
  • Quy định về phòng, chống tin nhắn rác, thư điện tử rác và cuộc gọi rác, cùng pháp luật về quảng cáo.

Dữ liệu theo dõi hành vi, hoạt động sử dụng dịch vụ trên không gian mạng là dữ liệu nhạy cảm, như phân tích trong bài Dữ liệu cá nhân nhạy cảm và dữ liệu của trẻ em. Vì vậy, khi xin sự đồng ý để theo dõi hành vi phục vụ quảng cáo, doanh nghiệp phải cho khách hàng biết đây là dữ liệu nhạy cảm. Doanh nghiệp cũng phải áp dụng biện pháp bảo mật và phân quyền truy cập riêng cho dữ liệu này.

2. Quảng cáo phải có sự đồng ý dựa trên thông tin đầy đủ và phải có cách từ chối

Doanh nghiệp chỉ được xử lý dữ liệu khách hàng để quảng cáo khi khách hàng đồng ý. Trước khi đồng ý, khách hàng phải biết rõ nội dung, phương thức, hình thức và tần suất giới thiệu sản phẩm. Doanh nghiệp phải cung cấp cách để khách hàng từ chối nhận quảng cáo, và phải ngừng quảng cáo khi khách hàng yêu cầu.

Trên thực tế, doanh nghiệp cần bảo đảm:

  • Ô đồng ý nhận quảng cáo phải tách khỏi việc đồng ý điều khoản dịch vụ và không được đánh dấu sẵn.
  • Nội dung xin đồng ý phải nêu rõ kênh liên lạc, như tin nhắn, thư điện tử, cuộc gọi hoặc thông báo trên ứng dụng, và tần suất dự kiến.
  • Mỗi tin nhắn, thư điện tử quảng cáo phải có cách từ chối đơn giản. Khi khách hàng từ chối, doanh nghiệp ngừng quảng cáo trên mọi kênh.
  • Khách hàng không đồng ý nhận quảng cáo vẫn được cung cấp dịch vụ chính.

3. Doanh nghiệp chỉ được dùng dữ liệu theo dõi để quảng cáo theo hành vi khi có sự đồng ý

Khi dùng dữ liệu cá nhân để quảng cáo theo hành vi, nhắm mục tiêu cụ thể hoặc cá nhân hóa, doanh nghiệp phải tuân thủ thêm ba yêu cầu:

  • Chỉ được thu thập dữ liệu qua việc theo dõi trang web, cổng thông tin hoặc ứng dụng khi có sự đồng ý của chủ thể dữ liệu.
  • Phải có cách cho phép chủ thể dữ liệu từ chối chia sẻ dữ liệu.
  • Phải xác định thời gian lưu trữ và xóa, hủy dữ liệu khi không còn cần thiết.

Nhà cung cấp mạng xã hội và dịch vụ truyền thông trực tuyến còn có hai nghĩa vụ:

  • Nhà cung cấp phải cho phép người dùng từ chối việc thu thập và chia sẻ cookie.
  • Nhà cung cấp phải có lựa chọn "không theo dõi", hoặc chỉ theo dõi khi người dùng đồng ý.

Pháp luật Việt Nam chưa phân loại cookie như ở châu Âu. Ở châu Âu, doanh nghiệp không phải xin đồng ý cho cookie cần thiết để vận hành trang web. Doanh nghiệp vận hành trang web thương mại nên tách hai nhóm: cookie phục vụ chức năng của trang, và cookie, mã theo dõi (pixel) phục vụ quảng cáo. Doanh nghiệp chỉ kích hoạt nhóm thứ hai sau khi người dùng đồng ý.

4. Mua bán dữ liệu cá nhân bị cấm, kể cả khi gọi là chia sẻ hay hợp tác

Pháp luật cấm mua, bán dữ liệu cá nhân, trừ trường hợp luật có quy định khác. Việc chuyển giao dữ liệu có thu phí không bị coi là mua bán khi thuộc các trường hợp được phép, như chuyển giao khi có sự đồng ý của chủ thể dữ liệu, hay chuyển cho bên xử lý theo hợp đồng. Với việc chuyển giao có thu phí dựa trên sự đồng ý, doanh nghiệp phải đáp ứng thêm các điều kiện:

  • Có hệ thống kỹ thuật để chủ thể dữ liệu đồng ý cho từng lần chuyển giao và biết chính xác mục đích, bên nhận.
  • Bảo đảm bên nhận chỉ xử lý dữ liệu đúng mục đích đã được đồng ý và phù hợp với ngành nghề kinh doanh của bên nhận.
  • Giới hạn loại dữ liệu chuyển giao trong phạm vi mục đích.
  • Không hình thành kho dữ liệu để dùng cho mục đích khác.
  • Ký thỏa thuận chuyển giao trước khi chuyển, trong đó xác định rõ vai trò các bên.

Ngoài các trường hợp này, nếu doanh nghiệp cung cấp, chia sẻ hay trao đổi dữ liệu để thu tiền hoặc lợi ích khác, việc đó bị coi là mua bán trái phép. Việc hai doanh nghiệp trao đổi danh sách khách hàng với nhau cũng thuộc diện này, dù không thu tiền, vì mỗi bên nhận được một lợi ích. Dữ liệu cá nhân phải được khử nhận dạng trước khi được giao dịch trên sàn dữ liệu.

Mức phạt đối với hành vi mua bán trái phép dữ liệu là từ 02 đến 10 lần khoản thu. Khoản thu là tổng giá trị giao dịch ghi trên hợp đồng, hóa đơn, chứng từ, tin nhắn hoặc sao kê, không khấu trừ chi phí. Nếu không xác định được khoản thu, mức phạt được tính theo số lượng chủ thể dữ liệu. Khi đó, mức phạt thấp nhất là 70 triệu đồng nếu số chủ thể dữ liệu dưới 1.000 người, và cao nhất là 1 tỷ đồng nếu số chủ thể dữ liệu từ 10.000 người trở lên. Khi vi phạm gây hậu quả nghiêm trọng, mức phạt có thể đến 3 tỷ đồng.

Ngoài tiền phạt, doanh nghiệp phải xóa dữ liệu đã mua bán trên mọi hệ thống. Doanh nghiệp cũng có thể bị buộc thông báo cho toàn bộ người bị ảnh hưởng.

5. Đơn vị kinh doanh dịch vụ quảng cáo có trách nhiệm riêng

Tổ chức kinh doanh dịch vụ quảng cáo chỉ được dùng hai loại dữ liệu khách hàng: dữ liệu do bên kiểm soát chuyển giao theo thỏa thuận; và dữ liệu do chính tổ chức thu thập qua hoạt động kinh doanh của mình. Đơn vị này phải:

  • Chứng minh việc sử dụng dữ liệu khách hàng để quảng cáo là hợp pháp.
  • Cung cấp cơ chế để chủ thể dữ liệu từ chối, và ngừng quảng cáo khi chủ thể dữ liệu yêu cầu.
  • Không thuê lại hoặc thỏa thuận để bên khác thay mặt mình thực hiện toàn bộ dịch vụ quảng cáo có dùng dữ liệu cá nhân. Đơn vị quảng cáo có thể thuê ngoài một phần công việc, nhưng không được chỉ ký hợp đồng rồi giao toàn bộ công việc cho bên khác thực hiện.

Doanh nghiệp thuê dịch vụ quảng cáo cũng có trách nhiệm riêng. Doanh nghiệp là bên kiểm soát, nên chỉ được chuyển dữ liệu cho đơn vị quảng cáo theo quy định của pháp luật. Việc chuyển dữ liệu phải có căn cứ, có thỏa thuận và đúng mục đích khách hàng đã đồng ý.

6. Tin nhắn, thư điện tử và cuộc gọi quảng cáo có quy định riêng

Quy định về chống tin nhắn rác, thư điện tử rác và cuộc gọi rác áp dụng song song với quy định về dữ liệu cá nhân. Các yêu cầu chính với người quảng cáo gồm:

  • Chỉ gửi tin nhắn, thư điện tử quảng cáo và gọi điện quảng cáo khi người nhận đã đồng ý rõ ràng.
  • Gắn nhãn tin nhắn, thư điện tử quảng cáo đúng quy định và dùng tên định danh được cấp.
  • Gửi không quá 03 tin nhắn, không quá 03 thư điện tử và không quá 01 cuộc gọi quảng cáo đến một người trong 24 giờ, trừ khi có thỏa thuận khác.
  • Chỉ nhắn tin quảng cáo từ 07 giờ đến 22 giờ và gọi điện quảng cáo từ 08 giờ đến 17 giờ, trừ khi có thỏa thuận khác.
  • Không gửi tin nhắn, gọi điện đến số điện thoại trong Danh sách không quảng cáo.
  • Ngừng gửi ngay sau khi người nhận yêu cầu từ chối.
  • Lưu thông tin đăng ký và từ chối nhận quảng cáo ít nhất 01 năm.

Các vi phạm này bị xử phạt theo nhóm hành vi về an ninh mạng. Mức phạt với tổ chức bằng hai lần mức phạt với cá nhân. Ví dụ, tổ chức gửi tin nhắn quảng cáo khi chưa được đồng ý có thể bị phạt từ 20 đến 40 triệu đồng. Tổ chức gửi tin đến số trong Danh sách không quảng cáo có thể bị phạt từ 160 đến 180 triệu đồng.

7. Bốn tình huống và kết luận

7.1. Trang thương mại điện tử cài mã theo dõi quảng cáo trước khi người dùng chọn

Một trang bán hàng trực tuyến cài mã theo dõi của mạng quảng cáo và kích hoạt ngay khi người dùng mở trang. Bảng thông báo cookie chỉ có nút "Đồng ý". Doanh nghiệp thu thập dữ liệu theo dõi hành vi, tức dữ liệu nhạy cảm, để quảng cáo mà không có sự đồng ý. Mức phạt cho hành vi này là từ 50 đến 70 triệu đồng. Doanh nghiệp cần chặn mã theo dõi cho đến khi người dùng đồng ý, và đặt nút từ chối ngang hàng với nút đồng ý.

7.2. Chuỗi bán lẻ cho đối tác bảo hiểm dùng danh sách khách hàng thân thiết

Một chuỗi bán lẻ nhận phí giới thiệu để đối tác bảo hiểm gọi điện cho khách hàng thân thiết. Khách hàng chỉ đồng ý nhận ưu đãi của chính chuỗi bán lẻ. Đây là việc chuyển giao dữ liệu có thu phí ngoài phạm vi khách hàng đã đồng ý, nên bị coi là mua bán trái phép. Mức phạt là từ 02 đến 10 lần phí giới thiệu đã nhận. Để việc chuyển giao hợp pháp, chuỗi bán lẻ phải xin sự đồng ý riêng của khách hàng cho từng lần chuyển dữ liệu cho đối tác cụ thể.

7.3. Doanh nghiệp mua danh sách số điện thoại để gọi bán hàng

Một công ty bất động sản mua danh sách 20.000 số điện thoại kèm họ tên để gọi tiếp thị. Cả bên bán và bên mua đều vi phạm lệnh cấm mua bán dữ liệu. Các cuộc gọi đến người chưa đồng ý còn vi phạm quy định về cuộc gọi rác. Nếu giao dịch mang lại khoản thu lợi hoặc gây thiệt hại đến mức luật định, người thực hiện có thể bị truy cứu trách nhiệm hình sự.

7.4. Ứng dụng giao đồ ăn cá nhân hóa ưu đãi theo lịch sử đặt hàng

Một ứng dụng dùng lịch sử đặt hàng để gửi ưu đãi phù hợp từng người. Đây là quảng cáo cá nhân hóa. Ứng dụng cần làm ba việc: xin sự đồng ý riêng cho mục đích này; cho phép người dùng tắt cá nhân hóa trong phần cài đặt; đặt thời hạn lưu dữ liệu hành vi. Người dùng đã tắt cá nhân hóa vẫn phải đặt hàng được bình thường.

8. Đối chiếu với châu Âu: cùng yêu cầu đồng ý, nhưng Việt Nam cấm mua bán dữ liệu

Vấn đềViệt NamLiên minh châu Âu
CookieTheo dõi để quảng cáo cần sự đồng ý; nhà cung cấp mạng xã hội phải cho người dùng từ chối cookie và chọn "không theo dõi"Mọi cookie không thiết yếu cần sự đồng ý trước; cookie thiết yếu được miễn
Dữ liệu hành vi trực tuyếnLà dữ liệu nhạy cảmLà dữ liệu cá nhân thông thường, trừ khi tiết lộ thông tin thuộc nhóm đặc biệt
Tiếp thị trực tiếpCần sự đồng ý và cách từ chốiCó thể dựa vào lợi ích hợp pháp trong một số trường hợp; quyền phản đối là tuyệt đối
Mua bán dữ liệuBị cấm, trừ trường hợp luật quy định khácKhông cấm riêng, nhưng phải có căn cứ hợp pháp và minh bạch

Năm 2022, Cơ quan bảo vệ dữ liệu Pháp (CNIL) công bố phạt Google tổng cộng 150 triệu euro và phạt Facebook 60 triệu euro. Lý do là người dùng tại Pháp có thể chấp nhận cookie bằng một cú nhấp, nhưng phải qua nhiều bước mới từ chối được. Pháp luật Việt Nam cấm doanh nghiệp tạo chỉ dẫn không rõ ràng, gây hiểu lầm giữa đồng ý và không đồng ý. Pháp luật không nói rõ việc từ chối phải dễ như việc đồng ý. Theo đánh giá của chúng tôi, quy định này đòi hỏi lựa chọn từ chối phải rõ ràng và dễ thấy như lựa chọn đồng ý.

9. Những việc cần tránh khi dùng dữ liệu cá nhân để tiếp thị

  • Gộp đồng ý nhận quảng cáo vào điều khoản dịch vụ, khiến khách hàng không thể từ chối riêng.
  • Kích hoạt mã theo dõi trước khi người dùng chọn, hoặc chỉ có nút "Đồng ý".
  • Coi việc chia sẻ danh sách khách hàng với đối tác là hợp tác kinh doanh, trong khi về bản chất, đó là việc chuyển giao dữ liệu để thu lợi.
  • Mua dữ liệu từ bên thứ ba mà không kiểm tra nguồn gốc và sự đồng ý.
  • Xử lý yêu cầu từ chối trên một kênh nhưng tiếp tục gửi quảng cáo qua kênh khác.

10. Những việc doanh nghiệp nên làm

  • Lập danh mục cookie và mã theo dõi trên trang web, ứng dụng. Doanh nghiệp chặn nhóm cookie và mã theo dõi phục vụ quảng cáo cho đến khi người dùng đồng ý.
  • Tách sự đồng ý nhận quảng cáo theo kênh và nêu tần suất. Doanh nghiệp lưu bằng chứng đồng ý và từ chối.
  • Xây dựng danh sách từ chối dùng chung cho mọi kênh và mọi đơn vị gửi quảng cáo thay doanh nghiệp.
  • Rà soát mọi thỏa thuận có chuyển dữ liệu khách hàng cho đối tác, nhất là thỏa thuận có phí giới thiệu hoặc chia doanh thu.
  • Ký thỏa thuận xử lý dữ liệu với đơn vị quảng cáo, trong đó cấm đơn vị này thuê lại toàn bộ dịch vụ và yêu cầu đơn vị này đối chiếu Danh sách không quảng cáo.
  • Kiểm tra lịch gửi tin nhắn và cuộc gọi theo giới hạn số lượng và khung giờ.

Đọc tiếp trong chuỗi bài Bảo vệ dữ liệu cá nhân