Doanh nghiệp quen với GDPR không thể dựa vào căn cứ lợi ích hợp pháp tại Việt Nam, vì pháp luật Việt Nam không có căn cứ chung tương đương. Bài viết giúp doanh nghiệp kiểm tra hoạt động nào thật sự được xử lý dữ liệu mà không cần sự đồng ý.

Lưu ý về bài viết

Tại Việt Nam, sự đồng ý là căn cứ chính để xử lý dữ liệu cá nhân. Các trường hợp không cần sự đồng ý được pháp luật liệt kê cụ thể. Pháp luật Việt Nam không có căn cứ chung tương đương "lợi ích hợp pháp" (legitimate interests) của GDPR. Căn cứ gần nhất là bảo vệ quyền hoặc lợi ích chính đáng trước hành vi xâm phạm. Doanh nghiệp viện dẫn căn cứ này phải tự chứng minh mình đáp ứng đủ các điều kiện của căn cứ đó.

Nội dung mang tính thông tin tham khảo, không thay thế tư vấn pháp lý cho từng trường hợp cụ thể.

1. Năm nhóm trường hợp được xử lý dữ liệu mà không cần sự đồng ý

Theo nguyên tắc chung, doanh nghiệp phải có sự đồng ý của chủ thể dữ liệu trước khi thu thập dữ liệu cá nhân, trừ trường hợp pháp luật có quy định khác. Luật liệt kê năm nhóm trường hợp không cần sự đồng ý:

Nhóm trường hợpNội dungVí dụ trong doanh nghiệp
Bảo vệ trong trường hợp cấp bách hoặc trước hành vi xâm phạmBảo vệ tính mạng, sức khỏe, danh dự, nhân phẩm, quyền, lợi ích hợp pháp của chủ thể dữ liệu hoặc người khác trong trường hợp cấp bách; bảo vệ quyền hoặc lợi ích chính đáng của mình, của người khác, của Nhà nước, của cơ quan, tổ chức một cách cần thiết trước hành vi xâm phạmCung cấp thông tin người lao động bị tai nạn cho bệnh viện; dùng hình ảnh camera để tố giác hành vi trộm cắp
Tình trạng khẩn cấp, an ninh, phòng chống tội phạmGiải quyết tình trạng khẩn cấp; nguy cơ đe dọa an ninh quốc gia; phòng, chống bạo loạn, khủng bố, tội phạm và vi phạm pháp luậtPhối hợp với cơ quan chức năng trong vụ việc cụ thể
Hoạt động của cơ quan nhà nướcPhục vụ hoạt động của cơ quan nhà nước, hoạt động quản lý nhà nước theo quy định của pháp luậtNộp hồ sơ thuế, bảo hiểm xã hội, báo cáo lao động
Thực hiện thỏa thuận với chủ thể dữ liệuThực hiện thỏa thuận của chủ thể dữ liệu với cơ quan, tổ chức, cá nhân có liên quan theo quy định của pháp luậtDùng địa chỉ để giao hàng; dùng số tài khoản để trả lương
Trường hợp khác theo luậtCác trường hợp pháp luật khác quy địnhLưu chứng từ kế toán có thông tin cá nhân trong thời hạn pháp luật kế toán quy định, ít nhất 10 năm đối với chứng từ dùng để ghi sổ; ghi hình tại nơi công cộng trong các trường hợp luật cho phép

Nhóm cuối cùng chỉ gồm những trường hợp mà một văn bản pháp luật khác quy định cụ thể. Doanh nghiệp không thể tự bổ sung trường hợp mới. Nếu một hoạt động không thuộc nhóm nào trong bảng, doanh nghiệp cần có sự đồng ý của chủ thể dữ liệu.

2. Căn cứ "bảo vệ quyền hoặc lợi ích chính đáng" chỉ áp dụng khi có hành vi xâm phạm

Nhóm đầu tiên gồm hai trường hợp. Trường hợp thứ nhất áp dụng khi cấp bách cần bảo vệ tính mạng, sức khỏe hay danh dự của một người. Trường hợp thứ hai cho phép doanh nghiệp xử lý dữ liệu khi cần thiết để bảo vệ quyền hoặc lợi ích chính đáng của chính mình, của người khác hoặc của Nhà nước trước hành vi xâm phạm. Doanh nghiệp thường viện dẫn căn cứ này, và cũng thường áp dụng sai.

Doanh nghiệp có thể tự kiểm tra bằng bốn câu hỏi:

  1. Có quyền hoặc lợi ích chính đáng cụ thể cần bảo vệ không? Ví dụ: quyền đòi khoản nợ đến hạn, quyền sở hữu tài sản, bí mật kinh doanh.
  2. Có hành vi xâm phạm đã xảy ra hoặc đang xảy ra không? Theo chúng tôi, một rủi ro chung trong tương lai thường chưa đủ để dựa vào căn cứ này, vì căn cứ này chỉ cho phép bảo vệ "trước hành vi xâm phạm".
  3. Việc xử lý dữ liệu có cần thiết để bảo vệ quyền đó không? Doanh nghiệp chỉ xử lý dữ liệu liên quan đến hành vi xâm phạm, trong thời gian cần thiết.
  4. Doanh nghiệp có lưu được hồ sơ chứng minh ba điều trên không? Bên dựa vào căn cứ này có nghĩa vụ chứng minh, dù đó là bên kiểm soát, bên xử lý, bên kiểm soát và xử lý hay bên thứ ba.

Nếu một trong bốn câu trả lời là "không", doanh nghiệp không nên dựa vào căn cứ này.

3. Bốn tình huống cho thấy giới hạn của các căn cứ không cần sự đồng ý

3.1. Việc dùng dữ liệu hợp đồng để đòi nợ khách hàng thuộc căn cứ bảo vệ quyền trước hành vi xâm phạm

Một công ty cho thuê thiết bị có khách hàng cá nhân quá hạn thanh toán ba tháng. Công ty dùng hợp đồng, thông tin liên hệ và lịch sử thanh toán của khách hàng để gửi thư đòi nợ và khởi kiện. Việc khách hàng không thanh toán là hành vi xâm phạm quyền tài sản của công ty. Công ty chỉ dùng dữ liệu liên quan đến khoản nợ đó.

Kết luận: công ty có thể dựa vào căn cứ bảo vệ quyền chính đáng trước hành vi xâm phạm. Công ty cũng có thể dựa vào căn cứ thực hiện thỏa thuận. Tuy nhiên, công ty không được đăng thông tin khoản nợ lên mạng xã hội hay gửi cho người thân, đồng nghiệp của khách hàng, vì việc đó vượt quá mức cần thiết.

3.2. Cung cấp hình ảnh camera cho cơ quan công an khi có trộm cắp

Một cửa hàng phát hiện bị mất hàng. Cửa hàng trích xuất đoạn ghi hình có hình ảnh người bị nghi lấy trộm và gửi cho cơ quan công an. Trong tình huống này, đã có hành vi xâm phạm tài sản cụ thể. Việc cung cấp đoạn ghi hình là cần thiết để cơ quan có thẩm quyền giải quyết vụ việc.

Kết luận: cửa hàng có căn cứ xử lý mà không cần sự đồng ý của người bị ghi hình. Cửa hàng nên lập biên bản trích xuất, ghi rõ thời điểm, nội dung và người nhận. Nếu cửa hàng đăng đoạn ghi hình lên trang mạng của mình để "cảnh báo", việc đăng tải đó có thể xâm phạm danh dự, nhân phẩm của người trong hình. Căn cứ này không áp dụng cho việc đăng tải.

3.3. Kiểm tra hộp thư công việc khi nghi ngờ nhân viên làm lộ dữ liệu khách hàng

Một công ty phát hiện danh sách khách hàng của mình xuất hiện tại đối thủ cạnh tranh. Có dấu hiệu cho thấy danh sách được gửi từ tài khoản thư điện tử công việc của một nhân viên. Công ty kiểm tra nhật ký gửi thư của tài khoản đó trong khoảng thời gian liên quan.

Kết luận: trong tình huống này đã có hành vi xâm phạm cụ thể, nên công ty có thể viện dẫn căn cứ bảo vệ quyền chính đáng. Công ty chỉ được kiểm tra trong phạm vi tài khoản, khoảng thời gian và loại thông tin liên quan.

Người lao động phải được biết trước về các biện pháp giám sát hệ thống công việc, thường thông qua nội quy lao động hoặc quy chế sử dụng hệ thống thông tin. Nội quy lao động là kênh thông báo phù hợp, vì doanh nghiệp phải thông báo nội quy đến người lao động và niêm yết nội dung chính tại nơi làm việc. Công ty nên lập hồ sơ nêu rõ dấu hiệu vi phạm, phạm vi kiểm tra và người thực hiện.

3.4. Chấm điểm rủi ro gian lận cho mọi khách hàng thường không thuộc căn cứ này

Một ứng dụng thương mại điện tử muốn phân tích hành vi sử dụng của toàn bộ người dùng để phát hiện sớm tài khoản có thể gian lận. Trong tình huống này, chưa có người dùng nào có hành vi xâm phạm cụ thể. Hoạt động này mang tính phòng ngừa chung. Ngoài ra, dữ liệu theo dõi hành vi và hoạt động sử dụng dịch vụ của người dùng trên không gian mạng là dữ liệu cá nhân nhạy cảm.

Kết luận: theo đánh giá của chúng tôi, căn cứ bảo vệ quyền trước hành vi xâm phạm khó áp dụng cho hoạt động phòng ngừa chung này. Doanh nghiệp nên dựa vào một trong hai căn cứ khác:

  • Sự đồng ý được lấy rõ ràng.
  • Nghĩa vụ cụ thể do pháp luật chuyên ngành đặt ra. Ví dụ, pháp luật về phòng, chống rửa tiền buộc tổ chức tài chính nhận biết khách hàng, kể cả khi có nghi ngờ giao dịch liên quan đến rửa tiền.

Khi đã phát hiện một giao dịch gian lận cụ thể, việc xử lý dữ liệu liên quan đến giao dịch đó có thể thuộc căn cứ bảo vệ quyền.

4. Khi không cần sự đồng ý, doanh nghiệp vẫn phải có cơ chế kiểm soát

Khi xử lý dữ liệu mà không cần sự đồng ý, doanh nghiệp phải thiết lập cơ chế giám sát gồm bốn nội dung:

  • Quy trình, quy định xử lý dữ liệu và phân công trách nhiệm.
  • Biện pháp bảo vệ dữ liệu phù hợp và đánh giá rủi ro thường xuyên.
  • Kiểm tra, đánh giá định kỳ việc tuân thủ.
  • Cơ chế tiếp nhận và xử lý phản ánh, kiến nghị.

Các nghĩa vụ khác vẫn áp dụng đầy đủ: bảo đảm quyền được biết của chủ thể dữ liệu, bảo đảm dữ liệu chính xác, lưu giữ trong thời gian phù hợp và bảo mật. Khác biệt chính liên quan đến quyền của chủ thể dữ liệu. Với các hoạt động thuộc trường hợp không cần sự đồng ý, chủ thể dữ liệu không thể yêu cầu rút lại sự đồng ý hay hạn chế xử lý. Doanh nghiệp cũng không phải thực hiện thủ tục ngừng xử lý khi chủ thể dữ liệu phản đối việc xử lý.

5. GDPR có căn cứ chung "lợi ích hợp pháp", pháp luật Việt Nam không có căn cứ này

Quy định chung về bảo vệ dữ liệu của Liên minh châu Âu (GDPR) đặt ra sáu căn cứ xử lý ngang hàng nhau. Sự đồng ý chỉ là một trong sáu căn cứ đó. Căn cứ "lợi ích hợp pháp" cho phép xử lý khi cần thiết cho lợi ích hợp pháp của bên kiểm soát hoặc bên thứ ba, trừ khi lợi ích hoặc quyền cơ bản của chủ thể dữ liệu được ưu tiên hơn.

Bên kiểm soát phải tự đánh giá theo ba bước: lợi ích có hợp pháp không, việc xử lý có cần thiết không, và lợi ích đó có lớn hơn ảnh hưởng tới chủ thể dữ liệu không. Căn cứ này không đòi hỏi phải có hành vi xâm phạm. Phần lời dẫn của GDPR nêu các ví dụ về lợi ích hợp pháp: phòng ngừa gian lận, tiếp thị trực tiếp, chuyển dữ liệu trong tập đoàn cho mục đích quản trị nội bộ và bảo đảm an ninh mạng.

Hoạt độngGDPRViệt Nam
Phòng ngừa gian lận nói chungCó thể dựa vào lợi ích hợp phápCần sự đồng ý hoặc quy định chuyên ngành, trừ khi đã có hành vi xâm phạm cụ thể
Tiếp thị trực tiếp cho khách hàng hiện cóCó thể dựa vào lợi ích hợp pháp, kèm quyền phản đốiCần sự đồng ý của khách hàng
Chia sẻ dữ liệu trong tập đoàn cho mục đích quản trị nội bộCó thể dựa vào lợi ích hợp phápCần căn cứ cụ thể, thường là sự đồng ý hoặc thực hiện hợp đồng lao động, và thỏa thuận chuyển giao
Bảo đảm an ninh mạng, an toàn hệ thốngCó thể dựa vào lợi ích hợp phápCần xem xét theo từng hoạt động; khi đã có sự cố hay tấn công cụ thể, có thể dựa vào căn cứ bảo vệ trước hành vi xâm phạm
Đòi nợ, khởi kiệnCó thể dựa vào lợi ích hợp phápCó thể dựa vào căn cứ bảo vệ quyền trước hành vi xâm phạm
Trách nhiệm chứng minhBên kiểm soát phải chứng minh đã cân nhắc lợi íchBên viện dẫn căn cứ phải chứng minh

Với hai hoạt động chia sẻ dữ liệu trong tập đoàn và bảo đảm an ninh mạng, nội dung ở cột Việt Nam là đánh giá của chúng tôi, vì chưa có văn bản hướng dẫn. Doanh nghiệp thuộc tập đoàn có trụ sở tại châu Âu thường đã có hồ sơ đánh giá lợi ích hợp pháp cho nhiều hoạt động. Các hồ sơ này không tự động chuyển thành căn cứ xử lý tại Việt Nam. Doanh nghiệp cần xếp lại mỗi hoạt động vào một trong năm nhóm của pháp luật Việt Nam, hoặc chuyển sang xin sự đồng ý.

6. Những việc cần tránh khi xử lý dữ liệu không cần sự đồng ý

  • Sao chép căn cứ "lợi ích hợp pháp" từ chính sách của tập đoàn vào chính sách bảo vệ dữ liệu tại Việt Nam.
  • Coi "thực hiện hợp đồng" là căn cứ cho mọi việc liên quan đến khách hàng, kể cả tiếp thị, phân tích hành vi hay chia sẻ cho đối tác. Căn cứ này chỉ bao gồm những gì cần để thực hiện thỏa thuận.
  • Viện dẫn căn cứ bảo vệ quyền mà không có hồ sơ chứng minh về hành vi xâm phạm và tính cần thiết.
  • Bỏ qua cơ chế giám sát vì cho rằng hoạt động không cần sự đồng ý thì không cần quy trình.

7. Những việc doanh nghiệp nên làm

  • Ghi căn cứ xử lý cho từng hoạt động trong danh mục hoạt động xử lý, theo đúng năm nhóm của pháp luật Việt Nam hoặc sự đồng ý.
  • Lập hồ sơ đánh giá theo mẫu mỗi khi doanh nghiệp dựa vào căn cứ bảo vệ quyền trước hành vi xâm phạm, gồm quyền cần bảo vệ, hành vi xâm phạm, dữ liệu cần xử lý, lý do cần thiết và người phê duyệt.
  • Rà soát chính sách của tập đoàn và thay căn cứ "lợi ích hợp pháp" bằng căn cứ phù hợp với pháp luật Việt Nam.
  • Ban hành quy chế sử dụng hệ thống thông tin để người lao động biết trước các biện pháp giám sát.
  • Thiết lập cơ chế giám sát cho các hoạt động không cần sự đồng ý: quy trình, đánh giá rủi ro, kiểm tra định kỳ và kênh phản ánh.

Đọc tiếp trong chuỗi bài Bảo vệ dữ liệu cá nhân