Doanh nghiệp giữ thiết kế, kiểm soát sản xuất và thuê xưởng gia công toàn bộ có thể được xếp là nhà sản xuất. Bài viết nêu ba điều kiện của mô hình này, căn cứ cho quyền tiêu thụ của nhà sản xuất và cách giải trình khi đăng ký dự án đầu tư.
Lưu ý về bài viết
Sản xuất không nhà máy là mô hình doanh nghiệp giữ thiết kế, kiểm soát sản xuất và thuê nhà máy khác gia công toàn bộ.
Nội dung mang tính thông tin tham khảo, không thay thế tư vấn pháp lý cho từng trường hợp cụ thể.
Giả định một nhà thiết kế người Ý thành lập công ty tại Thành phố Hồ Chí Minh để kinh doanh trang phục mang thương hiệu riêng. Công ty tự thiết kế mẫu, chọn chất liệu và đặt một xưởng may Việt Nam gia công. Thành phẩm chủ yếu được xuất khẩu, một phần được bán trên trang web của công ty cho khách trong nước. Công ty không có máy may nào. Chủ doanh nghiệp hỏi: "Công ty tôi là nhà sản xuất hay nhà thương mại?"
Nếu được xác định là nhà sản xuất, doanh nghiệp có vốn đầu tư nước ngoài được quyền bán sản phẩm do mình sản xuất trên cơ sở quyền tiêu thụ của nhà sản xuất, bao gồm xuất khẩu, bán buôn và bán lẻ qua các phương thức được phép. Khi đó, doanh nghiệp không phải xin Giấy phép kinh doanh và Giấy phép lập cơ sở bán lẻ để bán các sản phẩm này.
Nếu được xác định là nhà thương mại, tức chỉ mua thành phẩm về bán lại, doanh nghiệp cần quyền xuất khẩu, quyền phân phối và cần Giấy phép kinh doanh khi bán lẻ.
Việc phân loại chính xác hoạt động kinh doanh không chỉ liên quan đến việc tuân thủ pháp luật mà còn ảnh hưởng đến phạm vi và cơ hội kinh doanh thực tế của doanh nghiệp. Một doanh nghiệp thường mất rất nhiều thời gian và chi phí để được cấp Giấy phép kinh doanh và Giấy phép lập cơ sở bán lẻ nếu hoạt động của họ được xác định là hoạt động thương mại.
Về nguyên tắc, doanh nghiệp sở hữu thiết kế, kiểm soát sản xuất và thuê nhà máy khác gia công toàn bộ có thể được xếp là nhà sản xuất theo hệ thống phân loại ngành nghề của Việt Nam. Nike là một ví dụ quen thuộc của mô hình này. Theo báo cáo thường niên Nike nộp cho Ủy ban Chứng khoán và Giao dịch Hoa Kỳ, Nike tự thiết kế, phát triển sản phẩm và giữ thương hiệu, còn thành phẩm do các nhà sản xuất độc lập làm theo hợp đồng, trong đó có các nhà máy tại Việt Nam.
Mặc dù vậy, khi doanh nghiệp viện dẫn mô hình sản xuất không nhà máy, một số điểm quan trọng cần được làm rõ, đồng thời việc giải trình khi đăng ký dự án đầu tư cũng gặp những thách thức không nhỏ.
1. Những điểm doanh nghiệp cần làm rõ khi viện dẫn mô hình sản xuất không nhà máy
1.1. Doanh nghiệp phải đáp ứng đủ ba điều kiện để được xếp là nhà sản xuất
Theo hệ thống phân loại ngành nghề hiện hành, ngành công nghiệp chế biến, chế tạo gồm cả nhà sản xuất hàng hóa không có nhà máy. Doanh nghiệp được xếp vào ngành này khi đáp ứng đủ ba điều kiện:
- doanh nghiệp thuê ngoài toàn bộ quy trình chế biến;
- doanh nghiệp vẫn kiểm soát quy trình sản xuất, từ mẫu, chất liệu đến kiểm tra chất lượng;
- doanh nghiệp cung cấp các đầu vào sở hữu trí tuệ quan trọng, như thiết kế và thông số kỹ thuật.
Việc doanh nghiệp có sở hữu nguyên liệu đầu vào hay không không làm thay đổi kết quả này. Hệ thống ngành cũng xếp việc sản xuất và bán hàng hóa vào ngành sản xuất, không xếp vào ngành bán lẻ. Vì vậy, công ty trong tình huống giả định vẫn là nhà sản xuất khi tự bán sản phẩm của mình.
1.2. Sản xuất không nhà máy khác gia công truyền thống và thương mại thuần túy
Theo Luật Thương mại, bên nhận gia công làm một hoặc nhiều công đoạn sản xuất theo yêu cầu của bên đặt gia công để hưởng thù lao. Nguyên liệu có thể do bên đặt gia công giao, hoặc do bên nhận gia công tự cung ứng một phần hay toàn bộ theo thỏa thuận. Vì vậy, hợp đồng gia công vẫn dùng được khi xưởng tự mua vải theo thông số của doanh nghiệp.
| Mô hình | Ai sở hữu nguyên liệu | Ai sở hữu thiết kế | Mã ngành phù hợp với doanh nghiệp | Doanh nghiệp FDI bán hàng theo quyền nào |
|---|---|---|---|---|
| Gia công truyền thống: doanh nghiệp giao nguyên liệu và mẫu cho xưởng | Doanh nghiệp đặt gia công | Doanh nghiệp đặt gia công | Ngành chế biến, chế tạo theo sản phẩm, ví dụ mã 1410 (sản xuất trang phục), nếu doanh nghiệp kiểm soát quy trình sản xuất | Quyền tiêu thụ của nhà sản xuất, khi bán trong nước và khi xuất khẩu; không cần quyền xuất khẩu, quyền phân phối |
| Sản xuất không nhà máy: xưởng tự mua nguyên liệu theo thông số của doanh nghiệp | Xưởng gia công | Doanh nghiệp đặt gia công | Ngành chế biến, chế tạo theo sản phẩm, ví dụ 1410 | Như dòng trên |
| Thương mại thuần túy: doanh nghiệp mua thành phẩm về bán lại | Nhà sản xuất | Nhà sản xuất | Ngành bán buôn, bán lẻ theo loại hàng, ví dụ mã 4641 (bán buôn hàng may mặc) và mã 4771 (bán lẻ hàng may mặc) | Quyền xuất khẩu, quyền phân phối bán buôn, bán lẻ; Giấy phép kinh doanh khi bán lẻ |
Doanh nghiệp thuê ngoài toàn bộ nhưng không kiểm soát sản xuất, không cung cấp đầu vào sở hữu trí tuệ và không sở hữu nguyên liệu được coi là mua thành phẩm để bán lại. Doanh nghiệp này thuộc dòng thương mại thuần túy.
1.3. Nhà sản xuất bán hàng theo quyền tiêu thụ
Theo Nghị định 342/2026/NĐ-CP, hoạt động mua bán hàng hóa của doanh nghiệp có vốn đầu tư nước ngoài gồm việc thực hiện quyền xuất khẩu, quyền nhập khẩu và quyền phân phối. Việc nhà sản xuất bán sản phẩm của mình không nằm trong các quyền này.
Bộ Công Thương đã hướng dẫn theo hướng này khi trả lời một doanh nghiệp thời trang có vốn đầu tư nước ngoài. Theo hướng dẫn, việc bán buôn, bán lẻ tại Việt Nam hàng hóa do doanh nghiệp sản xuất theo mục tiêu, dự án đầu tư đã đăng ký là quyền tiêu thụ hàng hóa do doanh nghiệp sản xuất ra. Hoạt động này không thuộc phạm vi quy định về mua bán hàng hóa của doanh nghiệp có vốn đầu tư nước ngoài.
Hướng dẫn được đưa ra trước Nghị định 342, và Nghị định 342 không có quy định khác về việc nhà sản xuất bán sản phẩm của mình. Theo chúng tôi, công ty trong tình huống giả định được tiêu thụ sản phẩm do mình đặt gia công theo quyền này. Quyền tiêu thụ có ba giới hạn:
- Quyền tiêu thụ chỉ áp dụng cho sản phẩm do doanh nghiệp sản xuất. Hàng mua của bên khác để bán kèm, như phụ kiện, là hoạt động thương mại. Doanh nghiệp cần quyền phân phối hoặc quyền xuất khẩu cho hàng này, và cần Giấy phép kinh doanh nếu bán lẻ.
- Hàng hóa kinh doanh có điều kiện vẫn phải đáp ứng điều kiện. Hướng dẫn của Bộ Công Thương và Nghị định 342 đều yêu cầu doanh nghiệp đáp ứng điều kiện kinh doanh theo quy định của pháp luật.
- Cửa hàng và gian hàng trên sàn thương mại điện tử chưa có hướng dẫn riêng theo Nghị định 342. Theo chúng tôi, về nguyên tắc, việc nhà sản xuất bán sản phẩm của mình qua cửa hàng hoặc gian hàng trên sàn vẫn được coi là quyền tiêu thụ. Trước khi mở cửa hàng hoặc gian hàng trên sàn, doanh nghiệp nên hỏi ý kiến cơ quan cấp phép tại địa phương.
1.4. Doanh nghiệp cần giải trình mô hình thuê gia công trong hồ sơ đăng ký dự án đầu tư
Đề xuất dự án phải nêu địa điểm thực hiện dự án và đánh giá sơ bộ tác động môi trường nếu có. Với mô hình sản xuất không nhà máy, trụ sở của doanh nghiệp thường chỉ là văn phòng. Theo chúng tôi, cơ quan đăng ký đầu tư có thể yêu cầu doanh nghiệp giải thích việc sản xuất diễn ra ở đâu.
Vì vậy, đề xuất dự án nên mô tả rõ mô hình thuê gia công: doanh nghiệp thuê xưởng gia công toàn bộ, không sản xuất tại trụ sở, và tự giữ thiết kế, kiểm soát chất lượng.
Doanh nghiệp cũng cần đăng ký công suất dự kiến của hoạt động sản xuất, ví dụ số sản phẩm mỗi năm. Về nguyên tắc, cơ quan đăng ký đầu tư cũng sẽ xem xét kỹ vốn đầu tư của dự án để bảo đảm vốn phù hợp với mô hình kinh doanh.
2. Doanh nghiệp đăng ký ngành nghề theo hoạt động thực tế
Ngành nghề đăng ký cần phản ánh đúng hoạt động mà doanh nghiệp thực hiện. Theo chúng tôi, doanh nghiệp nên áp dụng các nguyên tắc sau:
- Doanh nghiệp sản xuất đăng ký ngành sản xuất phù hợp với sản phẩm, không đăng ký các hoạt động thương mại như bán buôn, bán lẻ để bán sản phẩm của mình. Việc bán các sản phẩm này đã thuộc quyền tiêu thụ của nhà sản xuất. Nếu doanh nghiệp chỉ đăng ký bán buôn, bán lẻ, doanh nghiệp được xếp là nhà thương mại, và phải xin quyền phân phối, Giấy phép kinh doanh khi bán lẻ.
- Doanh nghiệp chỉ đăng ký bán buôn, bán lẻ khi mua hàng của người khác về bán lại. Với phần hàng này, doanh nghiệp có vốn đầu tư nước ngoài cần quyền phân phối, quyền xuất khẩu nếu xuất khẩu, và Giấy phép kinh doanh khi bán lẻ.
- Doanh nghiệp không cần đăng ký ngành riêng cho từng kênh bán. Hoạt động bán lẻ được xếp theo loại hàng, không theo kênh bán. Khi đã đăng ký bán lẻ một mặt hàng, doanh nghiệp được bán mặt hàng đó qua bưu điện hoặc internet.
- Doanh nghiệp kết nối người mua và người bán để thu phí hoặc hoa hồng đăng ký dịch vụ trung gian. Trong trường hợp này, doanh nghiệp không cung cấp và không sở hữu hàng hóa được bán. Doanh nghiệp tự bán hàng của mình không đăng ký ngành này. Theo chúng tôi, doanh nghiệp có vốn đầu tư nước ngoài làm dịch vụ trung gian cho hàng hóa cần Giấy phép kinh doanh.
3. Hợp đồng gia công cần xác định rõ năm nhóm nội dung
- Quyền sở hữu thiết kế, mẫu và khuôn. Hợp đồng nên ghi rõ thiết kế, mẫu, rập, khuôn thuộc về doanh nghiệp đặt gia công và phải được trả lại khi kết thúc hợp đồng. Bên đặt gia công chịu trách nhiệm về tính hợp pháp của quyền sở hữu trí tuệ đối với hàng hóa và nguyên liệu giao cho bên nhận gia công.
- Bảo mật. Hợp đồng nên cấm xưởng dùng thiết kế để sản xuất cho bên khác.
- Kiểm soát chất lượng. Bên đặt gia công được cử người kiểm tra, giám sát việc gia công tại xưởng theo thỏa thuận trong hợp đồng. Hợp đồng nên ghi tiêu chuẩn, cách nghiệm thu và trách nhiệm khi hàng không đạt.
- Ghi nhãn và xuất xứ. Hợp đồng nên ghi rõ thông tin trên nhãn và bên chuẩn bị hồ sơ chứng minh xuất xứ cho thị trường nhập khẩu.
- Giao nhận để xuất khẩu. Hợp đồng nên ghi rõ bên đứng tên trên tờ khai xuất khẩu, địa điểm và thời điểm giao hàng.
4. Kết luận
Doanh nghiệp giữ thiết kế, kiểm soát sản xuất và thuê nhà máy khác gia công toàn bộ có thể được xếp là nhà sản xuất dù không có nhà máy. Khi đó, doanh nghiệp có vốn đầu tư nước ngoài bán sản phẩm của mình theo quyền tiêu thụ của nhà sản xuất, và không phải xin quyền phân phối, Giấy phép kinh doanh cho các sản phẩm này.
Để được xác định là nhà sản xuất, doanh nghiệp cần đáp ứng ba điều kiện của mô hình sản xuất không nhà máy, đăng ký ngành sản xuất phù hợp và giải trình rõ mô hình thuê gia công trong hồ sơ dự án. Hợp đồng gia công cũng cần thể hiện doanh nghiệp giữ thiết kế và kiểm soát chất lượng. Phần hàng mua của người khác về bán lại vẫn là hoạt động thương mại, và cần quyền phân phối, giấy phép tương ứng.
Tin & Partners có thể cùng doanh nghiệp rà soát mô hình kinh doanh, danh sách ngành và hồ sơ dự án trước khi nộp.
Đọc tiếp về mua bán hàng hóa của doanh nghiệp FDI


