Bài viết giúp nhà đầu tư nước ngoài chọn cách vào Việt Nam phù hợp với kế hoạch kinh doanh, dựa trên quyền kinh doanh, thủ tục và thời gian.
Lưu ý về bài viết
Nhà đầu tư nước ngoài có bốn hình thức chính để hiện diện tại Việt Nam, và mỗi hình thức đòi hỏi một mức cam kết khác nhau. Khi thành lập công ty, nhà đầu tư có quyền kinh doanh đầy đủ, nhưng phải có vốn và làm thủ tục đầu tư. Khi góp vốn hoặc mua cổ phần, nhà đầu tư vào thị trường nhanh hơn thông qua một doanh nghiệp đang hoạt động. Hợp đồng hợp tác kinh doanh không tạo ra pháp nhân mới. Văn phòng đại diện chỉ là đầu mối liên lạc, không được kinh doanh. Nếu chọn đúng hình thức từ đầu, nhà đầu tư không phải tái cấu trúc sau này.
Nội dung mang tính thông tin tham khảo, không thay thế tư vấn pháp lý cho từng trường hợp cụ thể.
1. Nhà đầu tư nên chọn hình thức hiện diện theo mục tiêu kinh doanh
Nhiều nhà đầu tư bắt đầu bằng câu hỏi "thủ tục nào nhanh nhất". Câu hỏi đúng hơn là: tại Việt Nam, doanh nghiệp cần ký hợp đồng với ai, xuất hóa đơn cho ai, thuê bao nhiêu người, có cần đất hay nhà xưởng hay không, và có muốn kiểm soát toàn bộ hoạt động hay không. Câu trả lời cho những câu hỏi này thường đã cho thấy hình thức hiện diện phù hợp.
Pháp luật đầu tư ghi nhận các hình thức đầu tư gồm thành lập tổ chức kinh tế, góp vốn hoặc mua cổ phần, mua phần vốn góp, thực hiện dự án đầu tư và hợp đồng hợp tác kinh doanh (BCC). Văn phòng đại diện không phải là một hình thức đầu tư. Đây là đơn vị phụ thuộc của thương nhân nước ngoài, được thành lập theo pháp luật thương mại. Tuy vậy, trên thực tế, nhiều nhà đầu tư mở văn phòng đại diện làm bước đầu tiên. Vì vậy, bài viết so sánh văn phòng đại diện cùng với ba hình thức đầu tư.
2. Bốn hình thức khác nhau ở quyền kinh doanh, trách nhiệm và thời gian
| Tiêu chí | Thành lập tổ chức kinh tế | Góp vốn, mua cổ phần, phần vốn góp | Hợp đồng BCC | Văn phòng đại diện |
|---|---|---|---|---|
| Pháp nhân tại Việt Nam | Có, là công ty mới | Có, là doanh nghiệp mục tiêu đang hoạt động | Không tạo pháp nhân mới | Không, là đơn vị phụ thuộc |
| Được kinh doanh, xuất hóa đơn | Có, trong phạm vi ngành nghề đã đăng ký | Có, thông qua doanh nghiệp mục tiêu | Có, theo phân công trong hợp đồng | Không |
| Thủ tục chính | Giấy chứng nhận đăng ký đầu tư và Giấy chứng nhận đăng ký doanh nghiệp | Đăng ký góp vốn trong ba trường hợp luật định; trường hợp khác chỉ đăng ký thay đổi thành viên, cổ đông | Giấy chứng nhận đăng ký đầu tư khi có bên nước ngoài | Giấy phép thành lập văn phòng đại diện |
| Thời hạn giải quyết theo quy định | 10 ngày làm việc cho Giấy chứng nhận đăng ký đầu tư; 03 ngày làm việc cho đăng ký doanh nghiệp | 10 ngày làm việc nếu phải đăng ký góp vốn | 10 ngày làm việc cho Giấy chứng nhận đăng ký đầu tư | 07 ngày làm việc |
| Mức độ kiểm soát | Toàn quyền theo điều lệ | Theo tỷ lệ sở hữu và thỏa thuận cổ đông | Theo hợp đồng và ban điều phối | Toàn quyền, nhưng phạm vi hoạt động hẹp |
| Phù hợp nhất khi | Kinh doanh lâu dài, cần thương hiệu và nhân sự riêng | Cần ngay giấy phép, khách hàng và nhân sự sẵn có | Hợp tác theo dự án, có thời hạn, chưa muốn lập công ty chung | Nghiên cứu thị trường, xúc tiến, hỗ trợ khách hàng |
Các thời hạn trong bảng tính từ ngày cơ quan nhà nước nhận hồ sơ hợp lệ. Thời gian chuẩn bị hồ sơ ở nước ngoài, dịch thuật và chứng nhận giấy tờ thường dài hơn thời gian giải quyết.
3. Thành lập tổ chức kinh tế giúp nhà đầu tư có quyền kinh doanh đầy đủ nhất
Nhà đầu tư nước ngoài thành lập công ty trách nhiệm hữu hạn hoặc công ty cổ phần để thực hiện dự án. Dự án của nhà đầu tư nước ngoài phải có Giấy chứng nhận đăng ký đầu tư. Công ty được đăng ký theo pháp luật về doanh nghiệp. Nhà đầu tư được chọn làm thủ tục đầu tư trước hoặc thành lập doanh nghiệp trước. Hai lộ trình này được phân tích trong bài thứ ba của chuỗi.
Ưu điểm của hình thức này là công ty có tư cách pháp nhân độc lập, tự ký hợp đồng, tuyển dụng, mở tài khoản và xin giấy phép chuyên ngành. Sau khi có Giấy chứng nhận đăng ký đầu tư, công ty còn được bổ sung ngành nghề và lập chi nhánh, địa điểm kinh doanh mà không nhất thiết phải có dự án đầu tư mới.
Đổi lại, nhà đầu tư phải chứng minh năng lực tài chính, góp vốn điều lệ đúng hạn, mở tài khoản vốn đầu tư và thực hiện chế độ báo cáo định kỳ. Nhà đầu tư nên chọn mức vốn điều lệ sau khi rà soát ngành nghề, vì một số ngành có yêu cầu vốn hoặc ký quỹ riêng.
4. Góp vốn hoặc mua cổ phần giúp nhà đầu tư vào thị trường qua một doanh nghiệp đang hoạt động
Nhà đầu tư có thể góp vốn vào công ty đang hoạt động, mua cổ phần phát hành thêm, hoặc mua lại phần vốn góp, cổ phần từ thành viên, cổ đông hiện hữu. Hình thức này phù hợp khi doanh nghiệp mục tiêu đã có giấy phép con, khách hàng, nhân sự hoặc quyền sử dụng đất mà nhà đầu tư cần.
Không phải giao dịch nào cũng phải đăng ký tại cơ quan đăng ký đầu tư. Thủ tục đăng ký góp vốn chỉ bắt buộc trong ba trường hợp:
- Giao dịch làm tăng tỷ lệ sở hữu của nhà đầu tư nước ngoài tại doanh nghiệp kinh doanh ngành nghề tiếp cận thị trường có điều kiện.
- Giao dịch dẫn đến việc nhà đầu tư nước ngoài nắm giữ trên 50% vốn điều lệ, hoặc làm tăng thêm tỷ lệ sở hữu của nhà đầu tư nước ngoài đang nắm trên 50%.
- Giao dịch góp vốn, mua cổ phần vào doanh nghiệp có quyền sử dụng đất tại đảo, xã, phường biên giới, ven biển hoặc khu vực khác ảnh hưởng đến quốc phòng, an ninh.
Ngoài ba trường hợp này, doanh nghiệp chỉ đăng ký thay đổi thành viên, cổ đông tại cơ quan đăng ký kinh doanh.
Rủi ro lớn nhất của hình thức này không nằm ở thủ tục mà ở nghĩa vụ kế thừa. Doanh nghiệp mục tiêu vẫn là pháp nhân cũ. Vì vậy, các nghĩa vụ thuế, bảo hiểm và các tranh chấp tiềm ẩn của doanh nghiệp này vẫn còn nguyên sau giao dịch. Trình tự thẩm định, cấu trúc giao dịch và thanh toán được phân tích trong bài Mua lại một công ty Việt Nam: trình tự pháp lý cho nhà đầu tư nước ngoài.
5. Hợp đồng BCC cho phép hợp tác mà không lập công ty chung
Hợp đồng hợp tác kinh doanh là thỏa thuận giữa các nhà đầu tư để cùng kinh doanh và phân chia kết quả, không thành lập pháp nhân mới. Khi có ít nhất một bên là nhà đầu tư nước ngoài, dự án theo hợp đồng BCC phải được cấp Giấy chứng nhận đăng ký đầu tư.
Hợp đồng phải có các nội dung chủ yếu: thông tin các bên, mục tiêu và phạm vi kinh doanh, phần đóng góp và cách phân chia kết quả, tiến độ và thời hạn, quyền và nghĩa vụ, điều kiện sửa đổi, chuyển nhượng, chấm dứt, trách nhiệm vi phạm và cách giải quyết tranh chấp. Các bên lập ban điều phối để thực hiện hợp đồng. Nhà đầu tư nước ngoài được đăng ký văn phòng điều hành tại Việt Nam. Cơ quan đăng ký đầu tư cấp giấy chứng nhận hoạt động văn phòng điều hành trong 10 ngày làm việc.
BCC phù hợp với dự án có thời hạn, như khai thác một mặt bằng, một dây chuyền hoặc một chương trình phân phối chung. Điểm yếu là quyền và nghĩa vụ của mỗi bên chỉ được bảo vệ bằng hợp đồng. Khi quan hệ hợp tác xấu đi, việc phân chia tài sản hình thành từ hợp tác thường khó hơn so với chia tài sản của một công ty. Các bên được thỏa thuận dùng tài sản hình thành từ hợp tác để thành lập doanh nghiệp. Do đó, một số nhà đầu tư dùng BCC như bước thử trước khi lập liên doanh.
6. Văn phòng đại diện là đầu mối, không phải công cụ kinh doanh
Văn phòng đại diện được làm đầu mối liên lạc, nghiên cứu thị trường, xúc tiến cơ hội kinh doanh và hỗ trợ thực hiện hợp đồng mà thương nhân nước ngoài ký với đối tác Việt Nam. Văn phòng không được ký hợp đồng bán hàng, cung cấp dịch vụ, xuất hóa đơn hay thu tiền. Giấy phép thành lập văn phòng đại diện có thời hạn 05 năm và có thể được gia hạn. Điều kiện, hồ sơ và nghĩa vụ báo cáo được trình bày trong bài Thành lập văn phòng đại diện tại Việt Nam.
Văn phòng đại diện phù hợp khi nhà đầu tư cần 6 đến 18 tháng để tìm hiểu thị trường, đối tác và địa điểm trước khi quyết định đầu tư. Nếu nhà đầu tư đã có khách hàng tại Việt Nam ngay từ đầu, văn phòng đại diện chỉ là giải pháp tạm. Sau một thời gian ngắn, nhà đầu tư thường phải thành lập công ty.
7. Bốn câu hỏi giúp nhà đầu tư chọn đúng hình thức
- Doanh nghiệp có cần ghi nhận doanh thu tại Việt Nam không? Nếu có, nhà đầu tư nên loại văn phòng đại diện khỏi các lựa chọn.
- Có đối tác Việt Nam đã sở hữu giấy phép, đất hoặc khách hàng mà nhà đầu tư cần không? Nếu có, nhà đầu tư nên cân nhắc góp vốn, mua cổ phần hoặc BCC trước khi thành lập công ty mới.
- Nhà đầu tư có muốn toàn quyền kiểm soát và thương hiệu riêng không? Nếu có, và ngành nghề cho phép sở hữu toàn bộ, thành lập công ty 100% vốn nước ngoài thường là lựa chọn phù hợp.
- Ngành nghề có hạn chế tỷ lệ sở hữu nước ngoài không? Nếu có, tỷ lệ tối đa sẽ quyết định nhà đầu tư phải lập liên doanh hay có thể sở hữu toàn bộ. Cách tra cứu được phân tích trong bài thứ hai của chuỗi.
7.1. Ví dụ giả định: một nhà sản xuất thiết bị y tế châu Âu
Giả định một nhà sản xuất thiết bị y tế châu Âu muốn bán hàng tại Việt Nam. Năm đầu, doanh nghiệp chỉ cần tìm nhà phân phối và đánh giá nhu cầu của các bệnh viện. Ở giai đoạn này, văn phòng đại diện là đủ. Khi đã chọn được nhà phân phối có kho, giấy phép và mạng lưới khách hàng, doanh nghiệp có thể mua một phần vốn của nhà phân phối này. Nếu sau ba năm doanh số đủ lớn để sản xuất tại chỗ, doanh nghiệp thành lập công ty riêng trong khu công nghiệp.
Mỗi giai đoạn dùng một hình thức khác nhau. Vì vậy, khi chọn hình thức cho giai đoạn trước, nhà đầu tư nên tính trước để không cản trở giai đoạn sau.
8. Những việc cần tránh khi chọn hình thức đầu tư
- Dùng văn phòng đại diện để kinh doanh. Nếu văn phòng đại diện ký hợp đồng hoặc nhận tiền thay công ty mẹ, văn phòng có thể bị xử phạt và bị thu hồi giấy phép. Công ty mẹ cũng gặp rủi ro về thuế.
- Mua cổ phần mà không tính tổng tỷ lệ sở hữu nước ngoài trên toàn bộ cơ cấu cổ đông sau giao dịch. Một giao dịch nhỏ vẫn có thể làm tổng tỷ lệ sở hữu nước ngoài vượt 50% hoặc vượt mức trần của ngành.
- Ký hợp đồng BCC sơ sài. Hợp đồng thiếu cơ chế phân chia kết quả, ra quyết định và chấm dứt thường dẫn đến tranh chấp giữa các bên.
- Lập công ty trước khi kiểm tra ngành nghề. Công ty đã thành lập nhưng không đáp ứng điều kiện tiếp cận thị trường sẽ không thực hiện được dự án.
9. Việc nhà đầu tư nên làm
- Mô tả mô hình kinh doanh dự kiến tại Việt Nam: khách hàng, hợp đồng, doanh thu, nhân sự, địa điểm.
- Rà soát ngành nghề theo danh mục cấm, danh mục có điều kiện và danh mục hạn chế tiếp cận thị trường đối với nhà đầu tư nước ngoài.
- Xác định đối tác Việt Nam tiềm năng và tài sản họ đang nắm giữ.
- Chọn hình thức cho giai đoạn hiện tại, đồng thời phác thảo lộ trình chuyển đổi cho giai đoạn sau.
- Chuẩn bị sớm giấy tờ pháp lý của nhà đầu tư ở nước ngoài, vì khâu chứng nhận và dịch thuật thường mất nhiều thời gian nhất.
Các bài trong chuỗi
- Bài 2: Ngành nghề quyết định nhà đầu tư nước ngoài được làm gì
- Bài 3: Thành lập doanh nghiệp trước hay xin giấy đầu tư trước
- Bài 4: Khi nào dự án cần chấp thuận chủ trương đầu tư
- Bài 5: Hồ sơ xin Giấy chứng nhận đăng ký đầu tư
- Bài 6: Chọn loại hình doanh nghiệp và người đại diện theo pháp luật
- Bài 7: 90 ngày đầu sau khi có giấy chứng nhận đăng ký doanh nghiệp: lịch việc cần làm
- Bài 8: Giấy phép con và điều kiện kinh doanh của doanh nghiệp FDI
- Bài 9: Đưa nhân sự nước ngoài vào làm việc: lộ trình theo vai trò
- Bài 10: Điều chỉnh, chuyển nhượng và chấm dứt dự án đầu tư


